ХӨХ ГУЛЗ

Хөхнуурын дэрэвгэр

Энэ хуван шар нүдэт дэрвэгэр эвэртийг “Хөх угалз” гэдэг. Дүн өвлийн жаргаж буй нарны илч муутай шингэн шар туяа, салхи савирын үнэр ч үгүй намуухан орчинд идээшилж байснаа толгойгоо гэнэт өргөн цоргитол ширтэхэд нь дурандаж хэвтсэн би сүрхий цочров. Анир чимээ, үнэр танар авах учиргүй байлтай.Тэгсэн чинь саахалтын дайтай цайрах өлөн цастай мөсний захад ганц улаан шар үнэг шогшиж явж. Миний дуранд орсон зарим угалз хэрэгт дурлан сэртхийсэн боловч төдөлгүй өвөл цагийн хөлдүү бөөрөг, бут сөөгний тачир өвс мэрж мөлжөөд завгүй.Тэд айсуй үдшийн бүрийтэй өрсөж буй нь тэр.

Үнэгний бараанд сэртэлзсэн агшин

Хятадын Хөхнуур мужийн нутаг дахь “Цилянь уулс(Шилийн уулс)”-ын “Нар саран хөтөл”-ийн эхэнд болж буй явдал. Нутгийн хөх буурал өвгөд “Шилийн уулс” гэцгээсэн. Уг уулс нь “Хөндлөнгийн нуруу”(“Kunlun shan”гэх хятад нэрээр алдаршсан)-ны умард салбар бөгөөд их Хөх нуурын зүүн биед оршино. Эл 800 км сунагар урт нуруу Хөхнуур, Ганьсу хоёр мужийн хилийг зааглан баруун хойш сунаж Шинжааны Алтан тагийн нуруутай залгана. Шилийн нуруу буюу хятад дуудлагаар "qilian shan" гэдэг нь эртний хүннү хэлний үг бөгөөд “тэнгэр огторгуй” гэсэн утгатай гэж хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна.

Хүннү нарын нутаглаж асан уул нуруунд хөх угалзын сүрэгтэй тааралдсанд ихэд олзуурхан урамшиж билээ. Хүннүчүүд энд нум сумаар хөх угалз намнаж явсан байх гэж бодогдох.

Хөхнуур мужийн дээд монголчууд бээр энэ зэрлэг хонийг ихэнхдээ “хөх ямаа”, заримдаа “хөх гулз” гэх юм. Ер нь хөх угалз гэдэг бол олон улсад тархсан нэршил. Шинжлэх ухааны нэр нь “Pseudois nayaur”. Энэ “Pseudois” нь эртний герег угшилтай бөгөөд pseudēs (хуурамч) болон ois ("хонь") хоёр үгнээс бүтсэн гэнэ. Харин “nayaur” нь Балба хэлэнд хонь гэх утгатай үг санж. Хятадаар бол “Lan Yang” гэж уншигдах ханз нь хөх угалз(хонь) гэсэн үг юм.

Манай Говийн аргаль угалзтай нилээд төстэй Төвөд угалз(Ovis ammon hodgsoni) ч Хөхнуурын өндөрлөгт нутаглана, түүнийг нутгийн монголчууд “тангад гулз” гэнэ.

Ховд, Баян-Өлгий, Увсад бол угалзыг бас гулз гэдэг. Эдгээр нутгийн ахмад үеийнхэн хоёр, гурван настай угалзыг хөх гулз гэж ялгаж нэрлэдэг. Киргизүүд “Марко поло угалз”-ыг "polo guljа(поло гулз)" гэдгийг дашрамд сонирхуулъя. Чингэхлээр “гулз” ер нь олон улсын нэршил болж таарах нь ээ.

Хөх гулз болбоос Хятадын Төвөд, Хөхнуур, Ганьсу, Ниншя, Өвөр Монгол, Сычуаниас гадна Энэтхэг, Бутан, Мьянмар, Балба, Пакистанд тархасан юм байна. Энэтхэгт хөх угалзыг “Bharal”(зэрлэг хонь) гэх. Энэ бүхнийг ийнхүү тоочиж буй шалтгаан нь манай орчин цагийн монгол хэлэнд энэ зэрлэг хонийг “хөх угалз”, эсвэл “хөх ямаа” гэх оноосон нэр олдохгүй байгаатай холбоотой. Цогт тайж, Гүүш хаан хоёр Хөхнуурт хөөрөг барин учирч, сэлэм зөрүүлэн дайсагналцаж явах ахуйд цэргүүд нь энэ амьтныг ангуулчилж байсан бизээ гэж ургуулан бодож нэг үзэв. Тэд энэ хөх гулзыг хөх ямаа гэдэг байсан ч юм уу мэдэх аргагүй. Юутай ч үүнийг тэрлэгч бээр “хөх гулз” нэрийг сонгов, нэг их буруутахгүй болов уу гэж муйхарлана.

Ховдог “хөх”-үүд

Хөхнуурын хөх гулз бол манай аргаль угалзтай ч, янгир ямаатай ч төстэй галбир, зүстэй. Энэ гулзын сүүл нь угалзынх гэхээсээ илүү янгир ямааныхтай төстэй. Гэхдээ янгирын тэх шиг эрүүн дороо сахалгүй. Эвэр нь янгирын тэхийнхээс тэс өөр. Дэрвэгэр цалгай, манай аргаль угалзынх шиг мушгирсан эргэлтгүй, үзүүр нь нарийхан агаад ялимгүй муруй харагдана. Молхи миний нүдэнд энэ зэрлэг хонь бол аргаль, янгир хоёрын эрлийз амьтан гэмээр харагдах. Дурангаар тогтож ажиглах ахуйд хөх угалзын хурга нь яг л янгирын ишиг шиг царай зүстэй. Тэгээд бүр үсрэх, елдэгнэх нь хүртэл ишигний араншинтай, хурганаас арай илүү сэргэлэн донжтой.

Ишиг шиг хурга ба дүрсгүй төлөг

Хөх аргаль, гулзын үс ноос нь өтгөн, тачир бөгөөд зунд цайвардуу саарал, харин намар, өвөлд нэлэнхүйдээ гүехэн хөх сортой харагдана. Тэр нь эдгээр зэрлэг хонийг уугуул байгаль орчиных нь өвс, ургамал хийгээд хясаа цохио, хад асга, нугачаа сархианы өнгө төрх дунд уусган адилтгаж энгийн нүдээр олж харахад амаргүй болгоно.

Төвөд, Хөхнуур, Монголын зэрлэг хонины судалгаа олон жил хийж нэрд гарсан америк эрдэмтэн Жорж Шаллер “...Хөх угалз нь хоньтой адил шинж төрхтэй ямаа юм. Молекулын шинжилгээний нотлох баримтууд үүнийг баталсан болно” гэжээ. Тэгэхлээр дээд монголчууд ХХ-ХХI зууны молекулын судалгаанаас хавьгүй өмнө “хөх угалз”-ыг “хөх ямаа” гэдэг уламжлалтай байжээ гэвэл бараг онох буйзаа.

Эрлийз угалзын төрх

Эгц хадан цохиотой уулын царам, асга хадтай хавцалд хурдан шалмаг авирах, харайх, үсрэх чадвар нь хөх угалзын онцлог аж. Үүгээрээ монгол болон хималайн янгир ямаатай төстэй. Ирвэс, шилүүс, чонод хөөгдөж амь тэмцэхдээ эгц дээшээ бараг 2.0 м өндөрт үсэрдэг гэнэ. Монгол ба төвөд угалзад ийм авъяас лав байхгүй. Хөх гулз нь бусад төрлийн угалзаас хавьгүй өндөр уул нуруудад нутагладаг бас нэг онцлогтой. Тэдний сүрэг Хөндлөнгийн нурууны бараг 6000 метрийн өндөрт ч тааралдана. 

Хөхнуур, Төвөдын өндөрлөг нутаг, уул нуруудын махчин амьтад, ялангуяа цоохор ирвэс, чоно хоёрын гол идэш нь хөх аргаль, гулз юм санж. Цоохор ирвэсийн тоо толгой нь энэ хөх зэрлэг хонины өсөлт, хорогдолын тоотой уялдаатай гэдгийг эрдэмтэд, судлаачид нэгэнт тогтоожээ. 

Хөндлөнгийн нурууны төвөд боохой- хөх гулзын эрлэг

Манай Алтайн нурууны цоохор анжгай ч аргаль угалз, янгир ямаа багагүй зооглодог. Эдгээр зэрлэг амьтан олдохгүй ихээхэн өлсөх аюул нүүрлэх ахуйд цоохор ирвэс болбоос малчдын хот руу үе үе гэтэхэд хүрдэг. Тэгэхлээр цоохор ирвэсээ хамгаалъя гэвэл аргаль угалз, янгир ямаагаа хулгайн анчидаас гадна малын халдварт өвчнөөс сэргийлж хамгаалахын чухлыг төр, засаг маань эрхбиш болгоож буй гэж найдна. 

Xургатай хөх аргаль

Хөх гулз 60-80 см эвэртэй, эмийнх нь эвэр ердөө л 15-20 см. Харьцуулж үзвээс манай говийн угалзын эвэр 100-150 см байдаг. Хөх гулз нь манай говийн угалзаас бараг тэн хагас бага бие цогцостой. Энэ зураг дээрх хургатай хөх аргалийн эвэр нь хальт харвал манай цагаан зээрийн ооныхтой бараг дүйхүйц хэлбэр, хэмжээтэй юм шиг санагдах.

Хөх гулз хэмээх өвөрмөц сонин зэрлэг амьтны тухай товчхон хүүрнэлийг үүгээр өндөрлье. 

Эцэст нь Хөхнуур мужийн тухай цухас сонирхуулъя. Уг муж нь 696 700 хавтгай дөрвөлжин км газар нутаг дэвсгэртэй. Үүгээрээ Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монголын дараа ордог аж. Нийт 6 сая орчим хүн амтай. Тэнд хятад, төвөд, хотон, монгол, түжя, сала, казак зэрэг олон ястан, үндэстэн амьдардаг. Монголчуудын ихэнх нь хошууд, халх, цорос, торгууд хүмүүс бөгөөд тэднийг “Дээд монголчууд” гэнэ.

Газар нутгийнх 85 хувь нь далайн түвшнээс 3000 метр өндөрт оршдог. Хөндлөнгийн нурууны “Богдван” оргил нь 6860 метр өндөр. Хөхнуур мужид Хөндлөнгийн нуруунаас гадна Тангуул, Аржин, Цилянь, Хөх шил, Баянхар, Анмачин зэрэг өндөр уул нурууд байдаг. Мөн Цайдмын хотгор, Гүнхэгийн хотгор, Хөх шилийн хотгор, Хар нуурын хотгор зэрэг үржил шимт уудам хөндий, нам дор тал хээр нутаг ч бий. Тэндхийн мөнх цастай сарьдаг өндөр уул нурууд нь Хөх мөрөн, Хатан гол, Зүүн Өмнөд Азийн хамгийн том Меконг мөрөн зэрэг олон гол мөрний эх ундарга юм. Мөн Хуаншуй, Датун, Жачүй, Цайдам зэрэг томоохон гол мөрөнтэй. Хөхнуур, Хар нуур, Давст нуур, Жалин нуур, Элин нуур, Хөх шил нуур зэрэг олон том нууртай. Хөхнуур нь буга, зэрлэг сарлаг, хулан, тэмээн гөрөөс, төвөд бөхөн, төвөд угалз, цоохор ирвэс зэрэг ховор амьтадын өлгий аж. 

Хөхнуур үндсэндээ хайрхан өндөр уулс, арвин их нуур, гол мөрөн хийгээд амьтан, жигүүртний ертөнцийн иж бүрэн цогцолбор үзэсгэлэнт нутаг юм. Хүн ард нь ч зочломтгой сайхан уламжлалтай. Манай орны баруун Алтай, мөн Хөвсгөл, Булганы нандин бөгөөд эрхэмсэг гоё өнгө төрхийг санагдуулна. 

Хөхнуурын төв Шининь хотоос холгүй буддын шашны сүсэгтнүүдийн мөргөл тахилгын ариун дагшин Гүмбүм хийд оршдог. Энэ нь дэлхийн шарын шашны зургаан их хийдийн нэг гэнэ. Гүмбүм хийдийн гол шүтээн нь Алтан дээвэрт сүм аж. Уг сүм бол Богд Зонховын хүй цөглөсөн газраас ургасан Зандан модоор зүрх болгож бүтээсэн түүхтэй юм байна.

“Эс хайрлахын аргагүй ертөнц” цуврал нийтлэлийнхээ шинэ дугаарыг айсуй Гал морин жилийн босгондээр эрхэм уншигч Танд толилуулж буйдаа баярлаж сууна. Сар шинэдээ тавлаг сайхан шинэлээрэй. 

Хөхнуур-Улаанбаатар.2026.02.15