Монголын үндэсний бөхийн холбооны тэргүүн Р.Нямдоржтой ярилцлаа.
-Саяхан болж өнгөрсөн Монгол туургатны бөхийн наадмаас ярилцлагаа эхлэх үү. 400 жилийн дараа болж байгаа гэдэг утгандаа дүйх том наадам болж чадсан уу?
-Ийм наадам хоёр, гурван жилийн өмнө болж байсан. Өвөрмонгол, Буриад, Якут, Тувагаас бөхчүүд ирж байлаа. Саяын барилдаан бөхчүүдийн байнд өгсөн мөнгөнийхөө хэмжээгээр л өөр байсан. Харин 400 жилийн дараа анх удаа гэдгийг би сайн ойлгоогүй. Тийм судалгаа байгаа юм уу, мэдэхгүй. Шуугиан тарьж, сенсаацлах орчин үеийн бизнесийн арга ч хэрэглэсэн байж магадгүй юм.
-Магадгүй гэж, Бөхийн холбоо зохион байгуулахад оролцоогүй юм уу?
-Оролцоогүй. Уг нь хоёр залуу ирсэн. Ийм барилдаан зохион байгуулна гэж. Тэр хоёр эхлээд Монголд урьд өмнө хамгийн өндөр байтай ямар барилдаан болсныг сонирхсон. “Моннис” групп машин өгч байсныг хэлэхэд, тэгвэл тэрнээс өндөр, бэлэн мөнгө өгсөн барилдаан хийнэ ээ. “Хөх сүлд” гэж группээс зохион байгуулна гэсэн. “Хөх сүлд” группийг нь судлаад үзэхэд БНХАУ-ын иргэн Журамт гэж хүний эзэмшлийн, Сүхбаатар аймагт Соронзон толгой гэдэг газарт ашигт малтмалын лицензтэй, Монголын 400 гаруй оюутны сургалтын төлбөр төлсөн, монголчуудтай нийлж кино хийсэн групп байсан. Бай шагналын 50 сая төгрөгийг Журамт гэж хүн өөрөө гаргана гэж танилцуулсан. Бид энэ тухай холбооны Тэргүүлэгчдийн хурлаар ярьж, хамтарч зохион байгуулахаар шийдээд нэлээд боловсруулалт хийж өгсөн. Эхний өдөр Монголын 256 бөх барилдуулах, гадаадын 64 бөхөө хооронд нь барилдуулах, дараагийн өдөр гадаадын 48, Монголын 16, нийт 64 бөхийг амлуулж барилдуулах боловсруулалт хийсэн. Гэтэл нэг өдөр гүйцэтгэх захирал нь гэж залуу над руу утасдаж “Бид Бөхийн өргөөнд биш, Циркт хийхээр боллоо” гэсэн. Тэгээд л Бөхийн холбооны оролцоо дууссан. Бидний хийж өгсөн загвар, процедураар барилдаан болсон л доо. Гэхдээ оролцоогүйдээ бид нэг их харамсахгүй байгаа.

Яагаад?

-Нэгдүгээрт, бид уг барилдааны учрыг сайн олоогүй. Хоёрдугаарт, та нар үнэхээр Монгол бөхийг хөгжүүлье гэж барилдаан хийж байгаа бол 50 сая төгрөгийнхөө тодорхой хэсгийг бөхийн хөгжлийн үндсэн хэсэгт зарцуулаач гэсэн бидний санал цаад талд таалагдаагүй юм шиг байна лээ.

-Та нар Бөхийн өргөөний түрээс гэж өндөр төлбөр нэхсэн юм биш үү?

-Түрээс нэхээгүй. Тасалбарын орлогоо хуваана гэсэн юм билээ. Манайх тасалбарын орлогоо хуваадаггүй. Яагаад гэвэл Бөхийн холбоо бол Монгол бөхийн барилдааныг зохион байгуулах монополь эрхтэй байгууллага. Манай дүрэмд байдаг юм. Бөхийн барилдааныг хэн нэгэн хувь хүн, хэсэг бүлэг хүний эрх ашигт үйлчлүүлэхгүй гэж. Зөвхөн бөхөд нь зориулдаг. Барилдааны орлогыг бай шагнал, цолны хишиг, Бөхийн өргөөний засвар үйлчилгээ зэргээр Монгол бөхийн хөгжилд л зориулдаг. Тэндээс хэн нэгэн хувь хүн ашиг хүртдэггүй. Үүнийг л сайн ойлгоогүй юм билээ.

-Уг нь иймэрхүү өндөр байтай барилдаан зохион байгуулах нь олон түмний сонирхлыг татах, бөхчүүдийнхээ санхүүг бодсон ч сайн талтай биз дээ?

-Сайн л даа. Гэхдээ гурав дөрвөн жилд нэг удаа болдог тавь жаран сая төгрөгийн байтай барилдаанаар Монгол бөхийн тасралтгүй хөгжлийг тодорхойлохгүй. Тэр бүр цаад бодлогыг ойлгохгүй гүйж очоод байж ч таарахгүй. Энэ бол манай холбооны бодлогын байр суурь. Ер нь өндөр бай шагналтай барилдаан бол мэргэжлийн талдаа байх учиртай. Мэргэжлийн гэдэг чинь хуулийн үг. Нэг талаас өөрийн ур чадвараа эдийн засгийн утгаар үнэлэх сонирхолтой тамирчин, нөгөө талаас уг тамирчны ур чадвараар мөнгө олох сонирхолтой эзэн хоёрын хооронд байгуулсан хатуу гэрээний үндсэн дээр явдаг спортыг мэргэжлийнх гэдэг. Мэргэжлийн бөхтэй болохыг би огт эсэргүүцдэггүй.

Мэргэжлийн спорт бол тухайн төрлийнхөө оройд байгаа, өндөр ур чадвартай цөөн тооны тамирчдын дунд явдаг тэмцээн. Жишээ нь сүмо байна. Япон 120 сая хүн амтай. Бараг бүх эрчүүд нь сүмогоор барилддаг. Хүүхдийн, идэрчүүдийн, оюутны, залуучуудын, сонирхогчдын сүмогийн тэмцээн гэж болдог. Ийм олон сая сүмочдын оройд, мэргэжлийн сүмод 800 гаруй бөх бий. Тэдэн дундаасаа жүрёогоос дээш зиндааны 70-80 бөх л цалинтай. Гэтэл манайхан мэргэжлийн гэдэг үгийг хуульзүйн утгаар нь ойлгохгүй, долдугаар сарын 11, 12-нд улсын наадамд барилддаг нийт 32 мянган бөхөө бүгдийг нь мэргэжлийнх гэж нэрлэж алдаа гаргаад байгаа юм.

-Мэргэжлийн, сонирхогчдын аль ч төрлийн бөхөд өндөр бай шагнал хэрэгтэй шүү дээ?

-Хэрэгтэй байлгүй яах вэ. Уг нь бөх гэдэг мөнгөөр хэмжигдэхгүй хөрөнгө оруулалт л даа. Гэхдээ өөртөө хамгийн ойр, хүү дээрээ харж байхад л мөнгө хэрэгтэйг бүр илүү мэдэрсэн. Миний хүү Ганбаатар ноднин гарьд болоод “Туушин” компани, найз нөхөд, нутгийн зөвлөлөөс өгсөн мөнгөөрөө хотын ойролцоо өвөл зуны алинд ч суучих аятайхан байшин бариулчихсан.

Нэг ухаантай хүний үг байдаг юм. Бөх бол мянган хүний бах, нэг хүний хохь гэж. Мянган хүн үзээд л, бахдаад л байдаг. Тэгсэн хэрнээ мянга мянган цаас аваад өгөхгүй. Нэг хүний хохь гэдэг нь одоо эрүүл бөх тун ховор. Нервийн хувьд ямар хэцүү гэж бодно, чи. Жишээ нь, аваргууд аймгийн арсланд уначихаад зүгээр гараад явж чадахгүй шүү дээ. Унасандаа өөрийгөө буруутгахаас илүү ард түмэн намайг юу гэж байгаа бол, цолныхоо хэмжээнд барилдаж чадалгүй үзэгчдийнхээ итгэлийг алдчихлаа, яадаг бол гэж байнга бодно. Бие болоод оюун санаа, сэтгэлзүйн ийм ачаалал ихтэй явдаг бөхөд бай шагнал хэрэггүй, чи зүгээр л барилдаад үзэгчдийг бахдуулаад яв гэж болохгүй.

-Ойрмогхон ийм өндөр байтай барилдаан болох уу?

-Байхгүй. Би тийм их мөнгө олж чадахгүй. Барилдаан бүгд алдагдалтай явдаг. Сая болсон арслангуудын нэрэмжит барилдааны зардлыг жишээ болгож хэлье. 10 сая төгрөгийн зардалтай барилдаан болсон. Дөрвөн сая төгрөг байнд, арслангуудын шагнал гэж хүн тус бүрт 100.000, нийт хоёр сая төгрөг өгсөн. Дээр нь телевизийн сурталчилгаа, телевизээр шууд дамжуулах төлбөр, хүлээн авалт гээд 10 сая төгрөг болж байгаа юм. 590 билет борлуулсан. Билетийн орлогоос гурван сая төгрөг л олсон. Үлдэгдэл долоон сая төгрөгөө яаж нөхөж байна гэхээр “Хаан” банкаар таван сая төгрөг гаргуулж байгаа юм. Тэд өөрсдөө гүйж ирээд гаргахгүй шүү дээ. Бид уйгагүй гуйна, албан бичиг өгнө, сурталчилгаа явуулж байж ивээн тэтгүүлнэ.Тэгээд ТВ-9-тэй байгуулсан гэрээний үндсэн дээр шууд дамжуулах төлбөрөө бартераар хийж нөхөж байх жишээтэй. Хэрвээ бид нэг, хоёр жилд ганц удаа барилдаан зохион байгуулъя гэвэл арван банкинд зэрэг хандаад зуун сая төгрөг ч олж болно. Гэтэл бид сард тогтмол гурван барилдаан хийж байна. Аймаг, цэргийн цолтой бөхчүүдийн нэг, улс, аймгийн цолтой бөхчүүдийн хоёр, нийт гурван удаагийн барилдаантай тохиолдолд тавин сая төгрөг гаргаж байлаад байх чадал боломж тэр болгон алга.

-Нийгмийн өнөөгийн төвшин, эдийн засгийн чадавхитай холбоотой байж болох л юм. Тэгэхдээ л Монгол бөх өөрөө өрсөлдөөнгүй, сонирхолгүй болсон нь үзэгчгүй болгож байгаа юм биш үү?

-Бөх үзэгчгүй болчихсон юм биш шүү. Би ийм үгэнд дургүй. Монголын хүн амын 90 гаруй хувь нь бөхөө үзэж байгаа. Зурагтаар үзэж байгаа хүмүүсийг бөх сонирхдоггүй гэж болохгүй. Социализмын үетэй харьцуулбал бүр ч олон хүн бөхөө үзэж сонирхож байгаа. Тэр үед хэзээ зурагтаар бөх гарч байсан юм. Би хүүхэд байхдаа Говь-Алтай аймгийн Чандмань суманд продуктор чихэндээ наагаад л сонсохтой, үгүйтээ дуулснаа бусдадаа хэлж өгөөд л явж байсан. Би Улаанбаатарт 18 настай орж ирээд Х.Баянмөнх, Ж.Мөнхбат гэж хоёр хүнийг нүдээрээ харж, Д.Цэрэнтогтох гэж начин Ч.Бээжин аваргыг давахыг биеэрээ үзсэн нь тэр үеийн миний шинэ ертөнц байлаа. Гэтэл өнөөдөр зурагтаар байнга үзчихээд хотод ирж байгаа өнөөгийн залууст тэр үеийн миний дайны сэтгэгдэл төрөхгүй шүү дээ. Тэгэхээр бөх үзэхээ больсон гэдэгтэй би санал нийлдэггүй.

-Бас аварга, арслангууд наадам, Цагаан сараас өөр барилдаанд ирж барилддаггүй, том цолтнуудын дунд дээр үеийн зургаан зааных шиг өрсөлдөөн байдаггүй зэрэг нь үзэгчдийн тоог цөөрүүлж байна. Аварга, арслангуудыг барилдуулах талаар холбооноос ямар нэгэн эдийн засгийн хөшүүрэг хэрэглэдэггүй юм уу?

-Үзэгчдийн тоо барилдаж байгаа бөхчүүдийн бүтцээс хамаарна. Үүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй. Ялангуяа тэдний хоорондын өрсөлдөөнийг илүүтэй сонирхдог. Гэтэл үнэн хэрэгтээ өнөөдөр бөхийн масс, бөхийн сонирхолтой төвшин нь дээд цолтнуудын дунд биш, шинэ залуу бөхчүүдийн дунд ороод ирчихсэн. Хуучин бол Х.Баянмөнх, Ж.Мөнхбат хоёр, А.Сүхбат, Г.Өсөхбаяр, эсвэл зургаан залуу заан хоорондоо барилдах нь илүү сонирхолтой байсан. Өнөөдөр тэр хэсэгт биш, аймаг, цэргийн арслан цолтой бөхчүүдийн барилдаанд жинхэнэ Монгол бөхийн өрсөлдөөн, урлаг төвлөрчихсөн. Чи одоо бод, Санжаадамба, Бямбажав, Жаргалсайхан, Содномдорж, Отгонбаатар, Бат-Орших, Чулуунбат зэрэг олон сайхан залуучуудын хэн нь улсын цолд хүрэх бол гэдэг их сонирхолтой болчихсон. Эд нар бүгдээрээ улсын цол аваад ирэхийн цагт өнөөх Г.Өсөхбаяр, А.Сүхбат, Д.Сумъяабазар, Ц.Цэрэнпунцаг, Б.Гантогтох, Б.Ганбат нарын зургаан зааны түүх давтагдана. Ер нь монголчуудын олонхид том цолтой бөхчүүдийн барилдаан сонирхолтой, бага цолтой бөхчүүдийнх сонирхол багатай гэсэн сэтгэхүй байдаг шиг байна. Энэ ойлголтоосоо салмаар байгаа юм. Том цолтой нь ч, бага цолтой нь ч адилхан л Монгол бөхөөр барилдаж байгаа. Гол ньМонгол бөхийн гайхамшгийг үзүүлсэн урлаг хаана гарч байна, тэнд л сонирхол өрсөлдөөн явж байх ёстой юм. Зургаан зааны үе гэдэг бол цаг хугацааны л үзэгдэл. Түүнээс бус, Монгол бөхийн мөн чанар биш. Цаг үеэрээ л төрнө.

Аварга арслангуудаа барилдуулах талаар хөшүүрэг хэрэглэдэг л дээ. Жишээ нь, улсын аваргад 100 мянга, арсланд 70 мянга, гарьдад 50 мянган төгрөгийн нэмэгдэл өгдөг. Тэд ирээд хэдийн даваанд унах нь огт хамаагүй, бай мөрийнөөс нь гадна санхүүгийнхээ боломжийн хэмжээгээр нэмэгдэл өгдөг. Энэ нь агуулгаараа эдийн засгийн хөшүүрэг мөн боловч, өнөөдрийн мөнгөтэй хүнд ирж барилдах хэмжээний хөшүүрэг болж чадахгүй л байна л даа.

-Таныхаар өнөөдрийн бөхийн хөгжил, урлагийг том цолтнууд бус, аймаг цэргийн арслангууд тодорхойлж яваа юм байна, тийм үү?

-Ер нь бол Монгол бөхийн хөгжил маш өндөр хэмжээнд очсон. Энийг ганцхан Нямдорж хэлээд байгаа юм биш. Жишээ нь, олимпийн медальт, гавьяат Ц.Дамдин “өнөөдөр Монгол бөхөөр барилдаж байгаа бөхчүүд бөхийн бусад төрлийн мэдрэмжийг бүгдийг давхар эзэмшсэн байна. Өмнө нь ийм байгаагүй юм аа” гэж хэлсэн байсан. Хөгжил гэвэл улсын цолтнууд барилдсан, өндөр байтай барилдаанд хэзээ аймгийн арслан цолтой хүн түрүүлж байсийм. Хэзээ улсын наадамд Далай аваргыг аймгийн цолтой бөх хаячихаж байсан юм. Тэгэхээр бөх нь хөгжөөд байдаг, харин үзэгчдийн сэтгэлгээ хоцрогдоод байгаа байхгүй юу. Өндөр цолтой бөхчүүдийн л барилдаан сонирхолтой гэдэг уламжлалт сэтгэхүйгээсээ бүрэн салж чадахгүй байна.

-Сая болсон 20 сая төгрөгийн байтай барилдаанд аймгийн арслан Санжаадамба түрүүлсэн нь бөх сонирхогчдын хуучин сэтгэхүйг өөрчлөхөд ямар нэгэн хэмжээгээр хувь нэмэр оруулсан байх аа?

-Монгол бөх хөгжиж байгаагийн нэг илрэл энэ шүү дээ. Өмнө нь бол жар хүрчихээд л дэвээд гардаг байлаа. Одоо бол 35 нас хүртлээ л амжилттай барилдана. Тэрнээс цааш чадахгүй. Амьдрал дээр харагдлаа, А.Сүхбат зодог тайллаа, Ц.Цэрэнпунцаг, Б.Гантогтох болилоо, ноднингийн наадмаар гэхэд хоёр залуу аварга маань хоёулаа үзүүр, түрүүнд үлдэж чадсангүй. Миний хүү ч 35 нас хүртлээ л амжилттай барилдана. Хоёр залуу аварга гэхэд энэ жил 35, 36 хүрч байна. Тэдний хувьд бөхийн карьерын оргил үеэсээ бууж явна. Одоо эд нараас биш, доор барилдаж байгаа шинэ залуучуудаас гоё барилдаан гарна. Тэднээс хэн нь улсын цолонд хүрэх бол, хэн нь улсын наадамд түрүүлэх бол гэж харах хэрэгтэй юм.

-Аймгийн арслангуудын ур чадвар яагаад ингэж сайжирчихав аа, эсвэл улсын цолтнууд нь амжилтдаа ханаад муудчихав уу?

-Бөхөд хийсэн шинэчлэлтэй холбоотой. Дөрвийн давааг оноолттой болгочихсон. Одоо залуу бөхчүүдийн толгойд ганцхан бодол бий. Би дөрвийн даваанд өндөр цолтой хэнтэй ч таарч болно, тэрийг үнэн хүчээр хаяж байж л улсын цолонд хүрнэ гэсэн. Ийм бодлоор бэлтгэлээ хийж, чадавхиа дайчлахаар хамаагүй өндөр төвшинд гараад ирлээ. Түүнээс бус, дөрвийн даваанд амладаг байх үеийнх шиг би тийм хүнээр амлуулна, өгөх мөнгөө бэлдье гэдэг юм байхгүй болсон.

-Гэхдээ л үзэгчдийн тоо нэмэгдэхгүй байна. Бүр мэргэжлийн бөхийн холбоо хүртэл байгуулж үзлээ?

-Бид бүх барилдаанаа зурагтаар шууд дамжуулдаг. Орон нутагт байгаа хүмүүс үзэг гэж. Тэгэхээр нийслэлд бөх үзэгчдийн тоо цөөрчихсөн. Өнөөдөр хотынхонд таван мянган төгрөг хайран байна. Зурагтаараа үзчихсэн нь дээр гэж бодож байна. Гэтэл бөхийг зурагтаар үзэх, зааланд ирж үзэх хоёрын хооронд дэндүү ялгаатай. Зааланд ирж үздэг хүмүүсийг бид бөх шимтэн үзэгсэд гэж нэрлэдэг. Тэр хүмүүс зааланд нь орж ирээд, бөхчүүдийн халуун хөлсний үнэрийг аваад мэдрээд, олон хүний уухайн дууг сонсч, олон бөхийн дундаас дуртай барилдаанаа сонгож үздэг. Зурагтаар бол зөвхөн телевизийн операторын авсан дүрсийг л үзнэ. Гэтэл сүмод мөнгө өгөхгүй ч гэсэн Эзэн хаан нь, Засгийн газар нь дэмждэг, ард түмэн нь 100-1000 доллар төлж үздэг. Энэ хоёр харьцуулалт бол нэг талаас Монгол, нөгөө талаас Японд байгаа бодит байдал. Улс орны эдийн засгийн чадал, хүмүүүсийнх нь амьдралын төвшин ийм байхад Монголд мэргэжлийн спорт хөгжих болоогүй. Тийм ч учраас чадвартай тамирчид голдуу гадагшаа гарч байна шүү дээ.

-Сүмо шиг, Монгол бөхөд гаднын бөх барилдуулж өрсөлдөөнөөр хөгжүүлье гэх хүмүүс байдаг?

-Энд хоёр хандлага байдаг. Нэг хэсэг нь Монгол бөхийг дэлхийд гаргах ёстой гэдэг. Сая Монгол туургатны бөхийн барилдааны үеэр “Монгол туургат ардуудын бөхийн нэгдсэн холбоо” ч бил үү нэг холбоо байгууллаа. Нөгөө талд нь Монгол бөх зөвхөн Монголдоо байх ёстой гэж үздэг хэсэг бий. Миний үзэл бодлын дийлэнх нь энэ талдаа явдаг. Яагаад гэвэл улсын наадам гэж ганцхан Монголд л байдаг. Бөх, морь, сур гурваа оруулсан энэ наадмаараа Монголын бүх ард түмэн баярлан цэнгэдэг. Энэ нь Монгол Улс тусгаар тогтносон, бие даасан бүрэн эрхэт, ард түмэн нь эв нэгдэлтэй цул юм гэдгийг харуулдаг баяр. Ийм агуу баярыг хоёр сар тутам болдог сүмотой зүйрлэж болохгүй. Монгол төрийн наадамд гадаадын бөх барилдаж түрүүлэх нь улсынхаа тусгаар тогтнолоор бахархдаг, төрөө дээдэлдэг монгол хүний үндэсний бахархалд харш. Харин сард гурван удаа болдог барилдаанд гадаадын бөх ирж барилдаж, бүр түрүүлж ч болно. Энэ бол тэмцээн. Гагцхүү тусгаар тогтносон улс байгаагаа, төр байгаагаа тэмдэглэж байгаа төрийн наадамд ийм үзэгдэл байж болохгүй л гэж үздэг хүн дээ, би. Монгол бөх бол ард түмний өмч, ард түмний бүтээл. Тийм учраас ард түмэн өмчөө, бүтээлээ тасралтгүй хөгжүүлж авч ирсэн уламжлалтай. Цаашдаа ч тэгнэ.

-Зөвхөн ард түмний инерцэд найдаад үлдээхгүй, танд танай холбоо ч гэсэн хийх менежмент байгаа байлгүй дээ?

-Би Их сургуулийн багш байхдаа л бөхийн шинэчлэлийн талаар бичиж, дараа нь Бөхийн холбоог байгуулахад оролцож, өнөөдрийг хүртэл зүтгэж явна. Би Монгол бөхийн шинэчлэлд 30 зүйл хийсэн. Одоо нэг зүйл хийхэд Монгол бөх тасралтгүй эрчимтэй, өнөөдрийнхөөс илүү сонирхолтой, өрсөлдөөнтэй хөгжинө гэдэгт итгэлтэй байгаа.

-Тэр юу вэ?

-Товчхон хэлье. “Нутгийн салхи” гэж том хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ. Энэ хөтөлбөрийн дараа Монгол бөх алдрахгүй хөгжих нөхцөл бүрэн бүрдэнэ. Зарим хүн Монгол бөхийг хоёр нүцгэн хүний ноцолдоон гэж ойлгодог. Тийм биш юм. Монгол үндэстэн алдаж болохгүй өв соёлоо бөхдөө шингээж мянган үеэрээ хадгалж ирсэн. Энэ утгаараа Монгол бөх бол соёл, Монголын ард түмний өмч. Хэдэн мянган хүн бөхөөр барилдаж байна. Олон хүн сайнтай муутай. Тэдгээрээс ганц нэгхэн янз бүрийн зан гаргасныг хэтэрхий дөвийлгөж бөх гэдэг утгаар нь хараад байгаа болохоос жинхэнэ эр хүнийг харъя гэвэл монгол эрчүүдийг л харна. Амьдралаа алдчихсан бөх гэж байдаггүй л байхгүй юу. Монгол бөхийн барилдаан бол хатуужилт чанар, ажлын гар даах чадвар, оюун ухааны тэвчээр гэж гурван юмыг хүнд өгдөг. Тийм учраас бүх эрэгтэй хүүхэд барилдах ёстой. Бөхчүүд төрөн гарч, ард түмэн бөхөө гэсэн чин сэтгэлтэй байх нь Монгол бөх мөнхөд оршихын үндсийн үндэс. Би ийм сэтгэхүй, ухамсрыг л бүрдүүлэхийн төлөө зүтгэж яваа.

-Өндөр цолтой бөхчүүдийн даваа үнэлэх барилдаан, Хасуу барилдаан, сүүлд Мэргэжлийн бөхийн холбооны барилдаан ч гэж боллоо. Бас л сайн явсангүй. Энэ нь санхүүжилтээс л болоод байна уу?

-Санхүүжилтээс гадна мэргэжлийн спорт хөгжих боломж нөхцөл Монголд үнэхээр байхгүй нь харагдаж байгаа юм. Энийг ганц би, зөвхөн нэг удаагийн барилдаанаар хэлээд байгаа юм биш. Хасуу бөх гэж явлаа, сая мэргэжлийн бөх гэж үзлээ. Ер нь аливаа юм бодит учир шалтгаантай. Цаг нь ирэхээр л бүтдэг. Улс оронд баян чинээлэг, завтай иргэдийн давхарга үүсээгүй байна. Жишээ нь, сэтгүүлчийнхээ ажлыг орхиод 15 хоног бөх үзээд суух цаг зав, санхүүгийн боломж өөрт тань байхгүй биз дээ. Хэзээ ийм боломж үүсэх вэ гэхээр сард 3-5 сая төгрөгөөр бөх үзэхэд тэр нь санхүүгийн орлого, гэр бүлийн чинь амьдралд огт нөлөөлдөггүй. Дээр нь чи яаж өдөр өнгөрөөх вэ гэсэн хязгааргүй завтай хүн байх ёстой. Ийм давхарга Монголд үүсээгүй байна. Японд бол үүсчихсэн. Хангалттай орлоготой, өдөрт хийх ажилгүй хүнд 15 хоног сүмо үзнэ гэдэг жаргал байхгүй юу. Баянаа аваргын алдаад байгаа юм нь энэ. Мэргэжлийн бөхийг сонирхогчдын бөхтэй холиод, мэргэжлийн бөхөд байдаг юмыг энд хийхийг шаардаад байгаа юм. Мэргэжлийн бөхтэй болох хүсэл надад ч байна. Даанч бодит байдал нь алга. Чинээлэг болоод завтай иргэдийн давхарга бий болж байж тэдний санхүүжилтээр мэргэжлийн спорт хөгждөг.

-Гэхдээ нөгөө талд нь Монгол бөхийн өргөө, Бөхийн холбоог булаацалдсан давхар санаа нь зорилгоо замын дунд унагаад байна уу гэсэн хандлага олон хүнд байдаг?

-Тийм юм бас байгаа. Жишээ нь, дайраад, гааздаад, хаалга үүдийг нь эвдээд нохой тавьж байгаа чинь Бөхийн өргөөг авах гэсэн тэмцэл шүү дээ. Ийм хүч хэрэглэсэн, механик тэмцэл нь болохгүй болохоор зэрэгцүүлж, өөр холбоо байгуулж, бөхгүй болгохоор Үндэсний бөхийн холбоо унана, тарж бутарна, тэгээд Бөхийн өргөөг авна гэсэн зорилго байсан. Тэр бүхэнд нь бид хэлдэг. Та нар байгуулсан юмаа үнэхээр сайхан аваад явчих аа, тэгвэл бөхчүүд аяндаа та нарыг дагана гэж. Жишээ нь, Мэргэжлийн бөхийн холбоо байгууллаа л гэж байна. Мэргэжлийн бөх гэдэг чинь улсын наадамд барилддаг 32 мянган бөх биш ээ. Тэдний оройд байгаа, өндөр ур чадвартай 32 юм уу, 16 бөхөө тасалж авч барилдуулаад, сард тав, арван саяар цалинжуулаад ядаж хагас жил ч гэсэн яваадах. Хэрэв тэгж чадвал бөхчүүд аяандаа танай холбоо руу орно. Түүнээс бус, сонгуульд нэр дэвшиж байгаа юм шиг хоёр гурван жилийн дараа тэгнэ ингэнэ гэж амлаад хэрэггүй ээ гэдэг. Цаана нь Бөхийн өргөөг авах хувийн сонирхол байгааг мэдсээр байж Монгол бөхөд үнэхээр шинэ менежмент гаргаад ирэх юм биш биз дээ гэж бид ч гэсэн хараад л байсан. Тэгтэл гуравхан удаа барилдаан зохион байгуулаад л алга болж байгаа юм.

-Бөхийн өргөөний эзэмшигч нь одоо хэн байна аа. Та юу, төр үү?

-Бөхийн өргөө барихыг Монголын үндэсний бөхийн холбоо санаачилж менежмент хийгээд хэсэг мөнгө олсон юм. Төгсгөл рүү нь Р.Гончигдоржийг УИХ-ын, Ц.Элбэгдоржийг Олонхийн бүлгийн дарга байхад “Бөхийн өргөөг барьж дуусахад одоо ард түмэн хандив өргөж чадахгүй нь ээ, та нар туслаач” гэж хандсан. Тэгж байгаад 800 сая төгрөг авсан. Бөхийн өргөө 1998 оны арванхоёрдугаар сарын 26-нд ашиглалтад орохдоо хоёр тэрбум гурван зуун хорин сая төгрөгийн үнэлгээтэй гэж Улсын комисс бүртгэж авсан. Энэ мөнгөний 800 сая, ханшаараа өсөөд бараг нэг тэрбумыг төр өгч, үлдсэнийг Бөхийн холбоо босгосон юм. Төр энэ мөнгийг өгөхдөө Төрийн бус байгууллагын тухай хуулийн дагуу санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж олгосон. Ингэхээр Бөхийн өргөө өнөөдөр Монголын үндэсний бөхийн холбооны өмч. Холбоо нь Монгол Улсад бүртгэлтэй төрийн бус байгууллага.

-Таныг арван хувийг авчихсан гэдэг дээ?

-Яг авчихсан ч гээгүй байх аа. Авах гэсэн гэдэг яриа бол байдаг юм. Энэ яриа яаж гарсан гэхээр Төрийн өмчийн хорооны зарим албан тушаалтан 800 сая төгрөг нь төрийн өмч учраас хувьцаат компани болгож, Бөхийн өргөөний 51 хувийг хувьчлах замаар энийг булаацалдсан хүмүүст авч өгөх бодлого явуулсан юм. Би тэрнийх нь эсрэг зогсч, тэгвэл өргөөг бариулсан хүмүүс 10 хувийг нь эзэмшинэ гэдэг асуудлыг сөргүүлж тавьсан. Төр 45 хувьтай, Бөхийн холбоо 45 хувьтай дунд нь өргөөг бариулсан Нямдорж тэргүүтэй менежментийн баг 10 хувийг эзэмших санал оруулсан. Ингэхээр Бөхийн өргөөний хувь заяаг цаашид менежментийн баг шийдэх боломжтой гэж тооцоолоод, бид 10 хувьдаа мөнгө авахгүй, саналын эрхээ эдэлнэ гэсэн. Ингээд Бөхийн өргөөг авах гэсэн хүмүүсийн санаархал бүтэхгүй болохоор л намайг 10 хувийг нь авах гэсэн гэж мушгидаг байхгүй юу. Энэ үйл явдлаас нэлээд хойно, Төрийн өмчийн хорооны удирдлагууд намайг дуудаад “Та хэд л бол хэдэн хувийг эзэмш ээ, тэгээд энийгээ хувьцаат компани болгоё” гэсэн. Би үгүй л гэсэн.

-Яагаад?

-Яагаад гэвэл хөрөнгө бол надад ял. Хамгийн энгийн хэрэгцээгээрээ амьдарвал хүн зөв амьдарч, зөв үхнэ гэж би ойлгодог. Хүний анхдагч хэрэгцээ бол хоол, орон байр, хувцас. Тэр гурав нь надад байна. Надад илүү хөрөнгө хэрэггүй. Үр хүүхэддээ ч ингэж захидаг. Хэрвээ одоо төр 800 сая төгрөгтөө тохирсон хувиа авна гэвэл би бас “үгүй ээ” л гэнэ. Яагаад гэвэл тэр бол төрөөс Төрийн бус байгууллагад хуулийн дагуу өгсөн мөнгө. Бөхийн өргөөг танд зуун хувь зүгээр өгье гэсэн ч би авахгүй.

-Мөнгө бол амьдралд хэрэгтэй. Та хэрэгцээгээ хангачихсан, үл хөдлөх хөрөнгөөс татгалзах хэмжээний тийм баян хүн үү?

-Мөнгөнөөс илүү үнэтэй цэнтэй зүйл байдаг гэдэгт би итгэдэг. Тэр нь сэтгэл. Мөнгө бол төлбөрийн л хэрэгсэл. Мөнгө дангаараа жаргал авчрахгүй. Сэтгэл бол жаргал авчирдаг. Их мөнгөтэй л бол сайхан амьдарна, амжилтад хүрнэ гэдэг эндүүрэл. Үнэнч сэтгэл, их зүтгэлээр л сайхан амьдрах амжилтад хүрдэг. Жишээ нь Бөхийн холбоог ердөө таван хүн зуу зуун төгрөг гаргаад л таван зуун төгрөгөөр л байгуулчихсан юм шүү дээ. Одоо гурван тэрбум төгрөгийн хөрөнгөтэй болчихоод явж байна. Энэ бол зөв сэтгэлээр, олон түмний дэмжлэгээр амжилтад хүрч болдгийн тод жишээ. Надад мөнгөн хадгаламж гэж байхгүй. Би байртай, зуслангийн байшинтай. Гэхдээ хаус энэ тэр биш. Ердийн л байр. Өмсөх хувцас байна, үүнээс илүү хөрөнгө надад хэрэггүй. Бүх шашны үзэл санаа нийлдэг цэг нь хүн сэтгэлээ л номхотгох гэж сургасан. Сэтгэлээ номхотгож явбал хүн зөв амьдарна гэж би ойлгодог, итгэдэг.

-Цаашид тэгээд Бөхийн өргөөний эзэмшигч тодорхойгүй хэвээр үлдэх үү?

-Одоо бол би нэг зүйлийг хатуу хэлнэ. Түүнийхээ төлөө хатуу ч тэмцэнэ. Энийгээ харин танай сониноор, энэ ярилцлагаараа ард түмэндээ зарлачихъя. Бөхийн өргөө хэзээ нурж унадаг юм, тэр хүртлээ зуун хувь Монголын бөхчүүдийн л өмч байна. Энийгээ баталгаажуулахын төлөө би тэмцэнэ. Хурал зөвлөлгөөн дээр үргэлж энийгээ ярина. Монголын бөхчүүдийн өмч л байна. Монголын бөхчүүд гэдэг нь улсын наадамд барилддаг том цолтой бөхчүүд ч биш. Монгол бөх өөрөө тасралтгүй шиг ертөнцийн жамаар өтөлж байгаа 80 настай ахмад бөх ч, найман настай бөх болох бяцхан үрс ч энэ өргөөний эзэн, эзэмшигч байх болно. Гэхдээ бөхчүүд нийлээд зараад хуваагаад идчихэж болохгүй. Энэ өргөө зөвхөн Монгол бөхийн үйл хэрэгт л зориулагдсан байна.

-Та түрүүн Бөхийн өргөөний эзэмшигч нь Үндэсний бөхийн холбоо гэсэн. Гэтэл таныг энэ санаагаа хэрэгжүүлэхээс өмнө Бөхийн холбооны удирдлагад бага оврын эргэлт хийгээд шинэ удирдлагууд таны санааг өөр зүгт эргүүлчих боломжтой юм биш үү?

-Энэ санаагаа гүйцэлдүүлэхийн тулд заавал би энд, тэргүүн байх албагүй. Би одооноос зарлаад л явна. Бөхийн өргөөний асуудлыг Бөхийн холбооны Их эеэр шийддэг байхаар дүрэмд тусгачихна. Эсвэл аймаг цэрэг, улсын цолтой бүх бөхчүүдийн санал асуулгаар шийднэ ч гэдэг юм уу, ямар ч гэсэн зуу гаруйхан хүн хуйвалдаад авчих, эсвэл Монгол бөхийн үйл хэргээс салгачих хэмжээний хориглолт хязгаарыг хууль дүрэмд тусгачихна. Энэ бол нэг их ухаан зараад байх ч ажил биш. Угаасаа бөхөд хайртай ард түмний дэмжлэгээрээ бараг өөрөө бүтчихнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Ер нь Монгол бөх бол хүн бүрийн сайн мэддэг, нүдэн дээр ил байдаг учраас тэнд юм хийхэд маш хэцүү.

Нарийндаа яривал харахад л нэг бөхийн малгай дүрсэлсэн байшин болохоос Бөхийн өргөөг барихад ямар нөр их хөдөлмөр, зүтгэл орсон гэж бодно, чи. Энэ утгаараа над шиг ийм юм хийчихсэн хүн бараг байхгүй шүү. Би хүн болж төрснийхөө хувьд маш бахархалтай явдаг. Жишээ нь барилгын компаниуд үүнээс том гоё гоё байшингууд олноор барьж байна. Тэдгээрээс юугаараа ялгаатай юм гэвэл би Бөхийн өргөөг баяжих гэж, зарах гэж бизнесийн зорилгоор бариулаагүй. Ард түмнийхээ хүндлэлийг хүлээсэн бөхчүүдийнхээ төлөө, тэднийг үздэг ард түмнийхээ төлөө бариулсан. Энэнийхээ буяныг эдэлж миний гэр бүлийн ажил үйлс үргэлж бүтдэг. Тийм учраас би амьдралдаа туйлын баяртай явдаг. Энэ бол аав ээжийн минь надад өвлүүлсэн зөв сэтгэлийн үндэс. Гэтэл булингартай нүдэнд булингартай л харагдана гэдэг шиг өөрсдөө шуналтай, идээд сурчихсан улс чинь ийм том савнаас хувьдаа мөнгө идэж л байгаа гэж хардаад хараад байгаа байхгүй юу.

-Ер нь Бөхийн өргөө тэгж их ашиг олдог уу. Янз бүрийн тоглолт их л болох юм?

-Бөхийн өргөөний олдог орлогыг хүн болгон хянах бүрэн боломжтой. Манайх их тодорхой. Бөхийн холбоо нэг тоглолтоос хоёр сая төгрөгийн л түрээс авдаг. Энд тасалбарын үнэ хэд байх нь огт хамаагүй. Харин барилдаануудыг ивээн тэтгэгчдийн санхүүжилтээр явуулдаг. Тэгэхээр Бөхийн өргөөнд болж байгаа тоглолтын тоог хоёр сая төгрөгөөр үржүүлэхэд бидний олдог орлогыг сар, улирал, жилээр гаргаад ирнэ. Эндээс бид бүх төрлийн татвар, шимтгэлээ төлж, дулаан, цахилгаан гэх мэт ахуйн хэрэглээний төлбөрийг төлөхийн зэрэгцээ ажилчдаа цалинжуулдаг. Мөн бөхчүүдэд цолны хишиг, урамшуулал олгож, бензин шатахуун зэрэг урсгал зардлыг ч төлдөг. Үндсэндээ ихэнхдээ орлогоороо зарлагаа нөхөж чаддаггүй.

-Бөхийн өргөөг, холбоог булаацалдсан тэмцэл, хэл амнаас залхаж, шантарч байсан үе танд бий юү?

-Хэл ам бол байсан. Одоо цаг хугацааны шалгуураар шударга үнэнд дарагдаж байна даа. Сүүлийн үед, 2006 оноос сайхан тайван болсон. Шантрах эрх надад байгаагүй ээ. Би өөрөө зорилготой, бөхчүүдийн хүлээлгэсэн итгэлтэй яваа. Дээр нь нөгөө талын тэмцэл бол худлаа, тэд юм хийхгүй, зөвхөн Бөхийн өргөөг хувааж идэх л зорилготой гэдэг нь олон түмэнд ил байсан. Монгол Улсад бий болгосон бүтээн байгуулалтуудаас ард түмнийхээ өмчид үлдсэн, луйварчдын гарт очоогүй хамгийн сүүлчийнх нь Бөхийн өргөө байсан. Бусдыг хуваагаад бараг дууссан. Жишээ нь, Спортын төв ордон гэхэд улсынх. Гэтэл ар талынх нь байгууламжуудыг хуваагаад авчихсан. Ийм хүмүүсээс би бүх үеийн Монгол бөхчүүдийн өмчийг хамгаалж үлдсэнийгээ гавьяа гэж боддог.

-Бөхийн өргөөг булаацалдсан та бүхний талцлаас болж Монгол бөхийн нэр хүнд уналаа, аварга заанууд барилдахаа больсныг хүртэл зарим хүн энэ талцалтай холбодог. А. Сүхбат аварга зодог тайллаа, Б.Гантогтох гарьд барилдахаа болилоо. Энэ бүхэн бөхчүүдийн өмч булаацалдсан талцлаас л боллоо. Танд яг ингэж бодогдож байсан үе бий юү?

-Хүүхэд нь аавыгаа шүүмжилж болно оо доо. Та хоцрогдсон байна, аав гэдгээрээ дарангуйллаа гэж. Аав бас нэг юм бодно оо доо. Хүү маань халуун залуу насынхаа аагаар ингэж байна. Ийм илэрхий бодитой юманд ингэж буруу хандаж байгаа юм чинь энэ ер нь олигтой хүн болохгүй нь дээ гэж аав бодно оо доо. Би тийм л байр сууринаас хандаж ирсэн. Би Их сургуульд сэтгэл судлал зааж байсан учраас аливааг бодитой дүгнэх чадвартай гэж өөрийгөө жаахан тоодог хүн л дээ. Тийм учраас тэдний тэмцэл шударга үнэн дээр үндэслээгүйг мэддэг. Шударга үнэн дээр үндэслээгүй л бол амжилт ба нэр хүнд ямагт тогтворгүй гэсэн дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн цитат байдаг. Тэр л зарчмаар би ханддаг. Жишээ нь, А.Сүхбат биеийн байдлаас болж барилдахаа больсон. Энийгээ өөрөө ч ард түмэндээ зарласан. Наадмын долоогийн даваанд унасныхаа дараа “би өмнө нь үзүүлсэн амжилтынхаа төвшинд барилдаж чадахгүй учраас зодог тайллаа” гэж ярилцлага өгсөн. А.Сүхбатын энэ үйлдэлд нь баяр хүргэж үнсмээр санагдсан. Жинхэнэ монгол эр хүний илэрхийлэл болсон бөх хүн бол тэгж ухаарах ёстой юм. Өөрийгөө ингэж ухаарсан хүн Монгол бөхийн түүхэнд миний мэдэхээр хоёр л байдаг юм.

-Нөгөө нь хэн юм?

-Ж.Цэвээнравдан аварга. Энэ түүхийг надад Д.Цэрэнтогтох аварга ярьсан. Бид хамтдаа Бөхийн холбоог байгуулалцсан, нас ойролцоо их найзууд байлаа. Ж.Цэвээнравдан аварга улсын баяраар өмнөх жилийн наадамд хаяж байсан бөхөө амалж аваад унаж. Тэгээд л “за би ерөөсөө больё, хаядаг хүнээ дийлэхээ больж, дахиж барилдахгүй ээ” гэсэн гэж байгаа юм. Одоогийнхоор бол зодог тайллаа гэсэн юм билээ. Надад их сайхан санагдсан, ер нь бөх хүн өөрийгөө тэгж мэдэрмээр юм билээ гэж Д.Цэрэнтогтох аварга ярьсан. Яг ийм зүйлийг Монгол бөхөд 30-40 жилийн дараа А.Сүхбат аварга давтсан. Гэтэл энийг нь Бөхийн өргөөг булаацалддаг нөгөө хүмүүс шал өөр утгаар ашиглаад эхэлсэн л дээ.

-Ер нь миний шахалт, хавчилтаас болоод байна уу гэж эргэцүүлж бодож л байсан юм байна, тийм үү?

-Бодолгүй яах вэ, би үнэхээр энэ хүмүүсийг хавчаад байна уу, шахаад байна уу гэж бодсон. Тэгсэн үгүй юм аа. Баянмөнх аварга өөрөө надад хэлж байсан. “Би 1960-аад оноос, багаасаа хавчигдсан хүн. Баяд гээд намайг хүн болгон хавчиж байсан. Тийм учраас би хартай болчихсон хүн. Би тэр сэтгэлээрээ хандаад өөрт чинь муухай муухай үг хэлчихлээ уучлаарай, Нямдорж оо. Нямдорж бол бөхчүүдээ үнэхээр ялгаварлан гадуурхдаггүй хүн шүү гэж Дэжимбээ бид хоёр, ярьдаг юм аа” гэж. Энэ бол надтай муудалцаж янз бүр болсныхоо дараа МҮБХ-ны тэргүүний энэ өрөөнд, Баянмөнх аваргын өөрийнх нь хэлсэн үг. Надад атгаг жижиг санаа ерөөсөө байдаггүй. Би шударга үнэн дээр л амьдрах хүсэлтэй ард хүн. Энэ зарчмаараа Монгол бөхөд шударга үнэнийг тогтоох шинэчлэл хийсэн. Монгол бөхөд хоёр цол бий болгож, дөрвийн давааг оноолтоор барилдуулж, амжилтаар эрэмбэлэх болсон. Энэ бол Монгол бөхөд үнэхээр ус агаар шиг хэрэгтэй том шинэчлэл болсон. Хэрвээ ийм шинэчлэл хийгээгүй бол Монгол бөх чиний хэлснээр үзэгчгүй болж, магадгүй бүр устаж болох аюулд ойрхон байсан. Бүх юм нь найраа, худлаа болж, үзэгчгүй болсон, хөгжил нь тэглэж эхэлж байхад би удаан бодсон, боловсруулсан шинэчлэлээ хэнд ч хэлэлгүйгээр Цэцдийн зөвлөлийн хуралд танилцуулаад л шууд хийж эхэлсэн. Энийг дагасан маш том эсэргүүцэл ирнэ гэдгийг ч мэдэж байсан. Гэхдээ минийх шударга үнэн гэдэгт итгэж байсан учраас аливаа эсэргүүцэл, бослогоос айгаагүй. Даваад гарсан. Миний хийсэн шинэчлэлийн үр дүн өнөөдөр ард түмэнд ил харагдаж байгаа. Ер нь монголчууд амжилт гаргачихсан, сайн юмаа сайн гээд хэлчихэж чаддаггүй. Тэгсэн мөртлөө муу муухай юмыг мартдаггүй, байнга асуудаг. Жишээ нь Баянмөнх аварга та хоёр чинь хэрэлдсээр л байгаа юу гэж зарим хүн асуудаг. Гэтэл бид аль хэдийнэ больчихсон. Атгаг санаа надад байдаггүй. Энэ надтай үзэж байсан юм гэж өш санадаггүй. Хүмүүсийн нэг алдаа нь муудалцахаараа цаад хүнийхээ бүх сайн юмыг харлуулчихдаг. Жишээ нь, надтай муудалцаж байсан гээд Баянмөнх аваргын агуу бөх гэдгийг үгүйсгэвэл би тэнэг харагдана шүү дээ. Надтай муудалцсан гээд “Баянмөнх бид хоёрын барилддаг гэж юу байсан юм” гэж хэлэх ёс суртахуун, зан төлөв надад огт байхгүй. Жишээ нь, би А.Сүхбат аваргын тухай хоёр юм хэлдэг. Аваргын найран дээр нь ч хэлсэн. А.Сүхбат бол Монгол бөхөд хоёр гайхамшгийг үзүүлсэн хүн. Нэгдүгээрт энэ хүн Монгол бөхийг урлагийн төвшинд эзэмшсэн. Зүгээр нэг барилддаг хүн биш, бөхийг урлаг болгож ард түмэндээ харуулж, мэдрүүлж чадсан хүн. Хоёрдугаарт, энэ хүн үеийнхнээсээ харьцангуй жижиг, жин багатай. Ийм хүн спортод яаж хөдөлмөрлөж, яаж тэвчээр гаргаж, яаж амжилтад хүрч болдгийн жишгийг харуулсан гэж хэлсэн. Энэ үгээ би цаашид ч хэлнэ.

-Сүхбат аварга өөрийнх нь зодог тайлсныг хүмүүс мушгиад байгааг тантай уулзаж тайлбарлаж, уучлалт гуйсан уу танаас?

-Бид хоёр янз бүрийн барилдаан дээр уулздаг л даа. Гэхдээ тайлбарлаж, уучлалт гуйгаагүй ээ. Надад, Бөхийн холбоонд дотроо санасан юм байдаг болов уу даа.

-Допинг хэрэглэсэн гэдэг асуудал уу?

-Магадгүй.

-Допинг хэрэглэсэн гэж зарлуулсан нь ганц А.Сүхбат аварга биш шүү дээ. Рагчаа, Эрхэмбаяр гээд нэлээд хэдэн бөхийн нэр гарч байсан. Ирэх наадмаар ч ийм шинжилгээ авах бололтой. Шийтгэхгүй байж допингийн шинжилгээ авч олон түмэнд зарлаж бөхчүүдийнхээ нэр төрийг сэвтээх хэрэг байна уу?

-Допинг илэрсэн тохиолдлыг нуугаад үлдэж байгаа юм байхгүй. Зарлаад, хурлаар оруулаад л явж байгаа. Харин шийтгэхгүй байгаа нь үнэн. Энэ нь хэд хэдэн шалтгаантай. Нэгд, допинг гэж юу юм, ямар хор хохиролтойг нийт массаараа, бөхчүүд ч ойлгоогүй явсан үе бий. Хоёрт, допинг хэрэглэснийг тогтоовол ямар шийтгэл ногдуулах дүрэм журмаа төгс хийж чадаагүй. Гуравт, урьд өмнө ийм практик байгаагүй. Одоо харин нөхцөл байдал өөр болж байна. Допингийг эсэргүүцэх хандлага, санаачилга бөхчүүдийн дундаас гарч эхэллээ. Сая надад Б.Бат-Эрдэнэ аварга, Г.Өсөхбаяр аварга тэргүүтэй 80 гаруй бөх гарын үсгээ зурсан албан бичиг ирүүллээ. Допингийн шинжилгээг шударгаар хийе, ганц наадмаар бус, бусад барилдаанд ч үе үе хийдэг болъё, хэрэглэсэн бол барилдах эрхийг хасъя, хэрэглэдэггүй бол түүнийгээ зарлаж, ард түмний дунд байгаа харыг арилгаж, бөхчүүдийн нэр хүндийг хамгаалъя гэсэн утгатай бичиг ирүүлсэн. Энэ асуудлыг би Тэргүүлэгчдийн хурлаар хэлэлцүүлж, Үндэсний олимпийн хороонд танилцуулсан. Одоо журам боловсруулах ажилдаа ороод явж байна.

-Тэгэхээр ирэх жилийн наадмаас эхлээд шийтгэнэ гэсэн үг үү?

-Тэгж таарна. Өнгөрсөн хугацаанд бид цоорхойтой эрхзүйн актаа цоорхойгүй болгосон. Ард түмний ч, бөхчүүдийн ч сэтгэл зүй бэлтгэгдсэн. Одоо арга хэмжээ авахад саадгүй, эсэргүүцэлгүй болсон. Энэ ерөөсөө хүний мууг үзэх гэж байгаа хэрэг биш шүү дээ. Ганц Монгол биш, дэлхий нийтээрээ допингтой тэмцэж, олимпийн медалийг хүртэл хурааж байна. Допингтой тэмцэх нь тухайн хүний эрүүл мэнд, удам судрыг устахаас хамгаалж байгаа юм. Зарим хүн монгол бөхөд допинг хамаагүй гэдэг. Энэ чинь монгол хүн эрүүл мэндгүй, монгол эр хүн хүүхэдгүй болж л байг гэдэгтэй адилхан.

-Зарим бөхөд цолны маргаан байдаг. Жишээ нь Д.Мөнх-Эрдэнэ түрүүлээгүй байж арслан цол авсан. Гэтэл наадамд гурван удаа үзүүрлэсэн Б.Гантогтоход арслан цолыг нь өгөхгүй байна гэж Баянмөнх аварга ярьдаг. Энэ маргааныг тайлах үзүүрийг бас л та атгаж байдаг?

-Цолыг одоо Бөхийн холбоо биш, Ерөнхийлөгч олгодог болсон. Б.Гантогтохын тухайд ийм учиртай. Бөхийн цол олгох дүрэм журам гэж бий. Тэнд улсын наадамд түрүүлбэл арслан цол олгоно. Дүйцүүлэх аргаар цол олгохгүй гэсэн заалт байдаг юм. Тэгэхээр Гантогтох гурван удаа битгий хэл, таван удаа үзүүрлэсэн ч, энэ дүрмийг л өөрчлөхгүй бол арслан болох боломжгүй. Яах ч арга байхгүй. Таваас дээшхи даваа болгонд цол олгох нь дүйцүүлж цол олгохгүй гэдэг дүрмийн заалтыг баталгаажуулж байгаа юм. Өмнө нь бол үүнээс ч илүү хохиролтой байсан. Гурван удаа найм давсан Б.Гантогтох өөрөөс өмнө ганцхан удаа найм давсан бөхийн дор зогсч, дараа нь л ам авдаг байсан. Харин амжилтаар эрэмбэлэх болсноор одоогоор хамгийн олон буюу гурван удаа найм давж үзүүрлэсэн Б.Гантогтох шууд арслан цолтонгуудын дор эрэмбэлэгдэж байгаа. Энэ бол дүрмийн заалт, Нямдорж хааж боогоод цол олгуулахгүй байгаа юм биш. Хэрвээ дүйцүүлж цол олгоно гэх юм бол дөрвөн удаа дөрөв давсан бөхөд дүйцүүлээд начин цол олгож болж байна. Эсвэл гурван удаа найм, таван удаа шөвгөрсөн, арван удаа тав давсан гэж баахан юмнуудыг дүйцүүлээд ганц ч түрүүлээгүй хүнд аварга цол олгох тухай яриа ч гарч болно. Тийм учраас дүйцүүлж цол олгохгүй гэдэг бол хатуу. Д.Мөнх-Эрдэнэ арслангийн тухайд чи бид хоёрын яриад байгаа, одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа дүрэм гараагүй үеийнх. 1995 оны асуудал. Одоо үйлчилж байгаа дүрмийг 2002 онд баталсан.

-А.Сүхбат аварга бас даян аваргаа авах гэж нэлээд тэмцсэн?

-Харин А.Сүхбатынх шударга тэмцэл байсан. А.Сүхбат 2001 онд арслан цолтой арав давж түрүүлээд аварга, дараа нь 2004 онд гуравдахиа түрүүлж далай аварга болсон байсан. Гэтэл Д.Сумъяабазарыг арав давж түрүүлэнгүүт гарьдаас арсланг алгасуулаад шууд аварга цол өгчихсөн. Тэгэхээр нэг түрүүлсэн бөх арслан болдог байтал, арав давж түрүүлэхэд алгасуулж цол олгодог жишгийг Ерөнхийлөгч бий болгочихсон. Тэгэнгүүт А.Сүхбат арав давснаа үнэлүүлж цол авна гэдэг нь шударга тэмцэл байсан. Д.Сумъяабазарын арав давсныг үнэлчихээд А.Сүхбатын арав давсныг үнэлэхгүй байж болохгүй шүү дээ. Тийм ч учраас А.Сүхбатад арав давсных нь цолыг олгохын тулд УИХ хуралдаж хуульдаа өөрчлөлт оруулсан. Улсын наадамд ес давсан бөхөд арслан, арав давж түрүүлсэн бөхөд аварга цол олгоно. Аварга цолтой хүн арав давж түрүүлбэл даян аварга цол олгоно гэж өөрчилсөн. Тэгээд А.Сүхбат Даян аварга болсон. Ийм илэрхий юмыг өөрөө зодог тайлчихаад байхад, Р.Нямдоржоос болоод барилдахаа болилоо гэдэг шиг Р.Нямдоржийн олгохгүй байсан цолыг өөрөө тэмцэж байж авлаа гэж ярьдаг юм. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ, шударга үнэн нь тухайн үед үйлчилж байсан хууль, дүрэмд арав давахад даян аварга цол олгоно гэсэн заалт байгаагүй л байхгүй юу.

-Одоо танаас хувийн чанартай ганц нэг зүйл асууя. Та өөрөө барилддаг байсан уу?

-Би сумын начин. 18 хүртлээ сумд, аймгийн зааланд хэд барилдсан. Тэгээд номын мөр хөөгөөд явчихсан. Аав маань миний дүү Даваанямыг жаахан бяртай юм байна, энэ ноцолдог. Чи номоо үзсэн нь дээр байх аа гэсэн. Тэгээд л аавынхаа хэлснээр ном үзсэн.

-Цааш барилдсан бол амжилтад, улсын цолд хүрэх байсан болов уу?

-Би бяр муутай. Жаахан эвтэй л байсан байх. Давааням бид хоёр цуцаж унатлаа барилддаг байлаа. Өдөржингөө тоосго цохиж цөхөртлөө ядарчихаад л харих замдаа цууямбуу цамцаа мөрөн дээрээ тохчихоод л барилдаж гарна шүү дээ. Би таван мэх хийнэ. Давааням ганцхан мэх хийнэ. Таван мэхээрээ дандаа би хаяна. Би дүүгээ бараг долоо төгстөлөө хаясан. Намайг ес, Даваанямыг долоо төгсөх зун манай аав өөрөө харж байгаад бид хоёрыг барилдуулсан. Тэгсэн би ганц ч хаяагүй. Тэгээд л аав намайг номоо хөө гэсэн.

-Ер нь бол бөхийн удам бол байсан юм уу?

-Байна аа. Ээжийн талынхан сумын наадамдаа түрүү үзүүр алдаагүй улс байсан. Энэ удмын үргэлжлэл одоо ч бий. Аав маань бяр ихтэй, цэргийн албанд 12 жил болсон боловсролтой хүн байсан. Манай ээжийг 17 настай байхад нь аваад суучихсан. Насны зөрүү ихтэй учраас гайгүй хүүхдүүд төрсөн. Ээж маань төрөлхийн ардын цэцэн билиг ухаантай, ноднин өөд болох хүртлээ биднийг залж явсан. Ухаан хүрэхгүй юмаа ээжээсээ асуудаг байлаа. Жишээ нь, Бөхийн холбоог байгуулж дарга цэрэг нь болъё гэсэн бодол Д.Данзан (МҮБХ-ны дэд тэргүүн) бид хоёрт ерөөсөө байгаагүй. Холбоогоо байгуулчихаад барилдаан хийх гэтэл Бадамдорж гэж хүн Спортын ордон цоожилчихоод болж өгөөгүй. Тэгээд л тусгай ордон хэрэгтэй юм байна гээд Бөхийн өргөө барих ажлыг санаачилсан. Зүтгүүлж өргөөгөө дуусгачихаад л, за одоо болъё хоёулаа, эрдэм шинжилгээний ажлаа хийе гэж ярилцсан. 1998 онд шүү дээ. Тэгсэн ах дүү, найз нөхөд “чи ийм юм босгочихоод замын дундаас хаялаа” гэж байна. Ээжээсээ асуулаа. Дэмий юм биш үү гэж байна. Тэгэхээр нь бараг анх удаа ээжээсээ зөрж “би гарна аа л” гэлээ. Бөхийн өргөөг ашиглалтад хүлээж авах болоод, хурал хуралдах боллоо. Ээж дээрээ очлоо. Чи гарах гээд байна уу л гэж байна. Гарна аа л гэлээ. Тэгсэн за хүү минь хүний буян хэмжээтэй байдаг юм даа. Уг нь бол олон түмэн хүрээлдэг буянтай ажил байна лээ дээ. Үнэхээр гармаар санагдаад байгаа бол чиний буяны хэмжээ болоо юм байлгүй дээ, гарахгүй юу даа гэсэн. Тэгэнгүүт л би гэнэт больсон. Буянаа дуусгаагүй хүн болох гээд л Бөхийн холбоондоо үлдсэн. Энэ мэтээр л ээжтэйгээ харилцаж ирсэн дээ. Бид ах дүү арвуулаа. Ээж маань бидэнд мөнгө төгрөг, эд хөрөнгө яах вэ, та нар хийж байгаа ажилдаа л үнэнч, эзэн шиг нь яв гэж 1990-ээд онд чиглэл өгсөн хүн дээ.

-Хэрвээ гарсан бол юу хийх байсан бэ. Сонголт байсан уу?

-Хоёр гурван сонголт байсан. Би чинь Ардчилсан холбоог эхэлж байхад С.Зориг нарыг Их сургуульдаа өмгөөлж хамгаалдаг, өрөөндөө цуглуулдаг нэр хүндэд хүрчихсэн багш байлаа шүү дээ. Д.Лүндээжанцан бид хоёр нэг тэнхим, Цэцийн Ж.Бямбадоржтой багын найз, Шадар сайд Н.Алтанхуяг болон Р.Гончигдорж гээд бүгд манай Их сургуулийнхан шүү дээ. С.Зориг намайг “та нэр хүндтэй хүн, бидний өмнө ил гараад ажиллаач, энэ үйл хэрэгт идэвхтэй оролцооч” гэдэг байлаа. Манайд Баттөмөр гэж мундаг ухаантай багш байсан юм. Тэрнээс асуулаа. Тэгсэн “хөлийг нь сайн даах уу, үгүй юү гэдгээ сайн бодмоор юм билээ дээ хө” гэсэн. Тэгээд л би больсон. Хэрвээ би тэднийг дагасан бол өдийд энэ хэдийнхээ дайнд л явах байсан болов уу. Хоёрдугаарт нь би бизнес хөөсөн бол сэтгэл судлал, хуулийн хичээл заадаг, физикийн анги төгссөн болохоор ньюансыг нь олоод гайгүйхэн бизнесмэн болчихсон байсан байх болов уу.

-Улс төрд ороогүйдээ, Бөхийн холбоонд үлдсэндээ ганц удаа болов харамсч байсан уу?

-Нэг ч харамсч байгаагүй. Нэрт сэтгүүлч Ц.Балдорж надад нэг удаа хэлж байсан юм Хүүхдээ нэр бүтэн, нүүр бардам хүний нүүр хардаг байлгахын тулд би улс төрд ордоггүй юм гэж. Үнэхээр ийм үзэл бодолтой, улстөрчдийг нам бараадан амьдрагсад, хүн бараадан амьдрагсад гэж ялгадаг, тэдний өмнөөс ичдэг улс байдаг юм. Би тэдний нэг л дээ. Ийм юманд оруулчихаагүйд нь ээждээ одоо болтол баярладаг. Харин манай дүү Давааням нэг удаа тэгж дуугарч байна лээ. Ерөөсөө Бөхийн холбоо руу манай дүү намайг оруулчихсан хүн л дээ. Хуулийн багш учраас эхлээд дүрэм энэ тэр дээр туслуулах гэсэн байх. Тэгсэн л нэг өдөр хурал болоод шууд л намайг тэргүүнээр сонгочихсон юм. Тэгээд дүү маань нэг өдөр “ би ер нь таныг баллажээ. Танай үеийнхэн бүгд сайд дарга, сайн бизнесмэнүүд болчихлоо” гэсэн. Мань хүн миний найзуудыг хараад нэг их гутарсан юм шиг байна лээ. Тэгэхэд нь би “ах нь харин хамгийн зөв замаараа яваа, чи тэгж бодож болохгүй. Нам, хүн бараадахгүйгээр өөрийнхөөрөө ажиллаж амьдрах боломжийг чи надад нээж өгсөн” гэж үнэнээ хэлж дүүгийнхээ удаан бодож явсан гутралыг тайлсан даа.

-Гэхдээ та улс төрд л орох гэж УИХ-д нэг удаа нэр дэвшсэн биз дээ?

-2000 оны сонгуульд бие дааж нэр дэвшсэн. 1998 онд Бөхийн өргөөг ашиглалтад өгчихсөн. Дараа жил нь намайг хөдөлмөрийн баатарт тодорхойлох юм болоод л, нутгийн бараг нохой нь хүртэл таниад л аюул болж байлаа шүү дээ. МАХН-аас бусад бараг бүх нам ирж дэвш гэж гуйгаад л. Тэгээд байхаар хүн өөрийгөө сонгогдчихно гэж боддог юм билээ. Улс төрийн орчны тухай ойлголт маань одоогийнхыг бодвол арай ч гэгээлэг байлаа. Сонгогдоод юуны төлөө багш байлаа, бусад гишүүнээ ухуулаад л шударга ёс бий болгочихно гэж бодлоо. Тэгээд бие даагаад дэвшлээ. Алтайд очтол бараг хүн болгон л та сонгогдохгүй бол хэн сонгогдох вэ гээд л. Тэгсэн тэр сонгуульд ялж гишүүн болсон Цогтбаатар уулзаад “МАХН-ын фон 45 хувьтай байхад бие дааж байгаа та яаж ялах вэ” гэж байсийм. Намын фон энэ тэрийг нь ч мэдэхгүй, зүгээр сайхан нэр хүндтэй хүн л давхиад байлаа. Тэр үед мэдрэмжгүй байсан байна лээ. Тэгсэн сонгуулийн дүн гарахад Цогтбаатар 40, би 20 хувь, АН-аас нэр дэвшсэн Лодойдамбын Галбадрах 16 хувь авсан. Энд юу харагдаж байна гэхээр Цогтбаатар намын фоноороо гарч байгаа юм байна. Хэрвээ би тэр фонон дээр нь, МАХН-аас дэвшсэн бол 65-70, АН-аас дэвшсэн бол 35-40 хувь авах байж. Тэгээд л би улс төрийг сонирхохоо больсон. Нам гэж хов хоосон юманд хүмүүс яагаад итгээд байдгийг, манай нутгийн улсын сайн малчин Найданд нам ямар хамаатайг би одоо болтол ойлгодоггүй. Үгүй тэр сонгуулиар манай садангийн хөгшин хүртэл, за намдаа л өгдөг юм шүү, Нямдорж бид хоёрын садан хамаагүй шүү гээд явсан байдаг юм.

-Ганбаатар гарьдыг та бөхөд оруулсан уу, эсвэл таны дүү Давааням уу?

-Давааням л даа. Дүү маань гурван хүүтэй. Нэгдүгээр хороололд гурван өрөө байртай. Нэг өрөөгөө суллаад битүү эсгий дэвсчихсэн. Тэгээд л гурван хүү нь, дээр нь манай Ганбаа очиж барилддаг байсан юм билээ. Энэ дөрөв төдийгүй тэр байрны олон хүүхэд барилддаг байсан байна. Бөх болоогүй ч гэсэн бөхөд сэтгэлтэй, бөх шимтэн үзэгчийг тэгж бэлтгэж байсан байгаа юм. Би уг нь хүүгээ 16-тайд нь Их сургуулийн физикийн ангид оруулчихсан. Сурлагадаа сайн байсан болохоор дараа нь ямар сургуульд оруулна даа л гэж боддог байсан. Гэтэл өөрөө энд тэнд барилдаад л явдаг байсан. Лхагвадорж (Давааням зааны хүү, улсын начин) энэ хоёрыг Давааням л дагуулаад явдаг байсан. Аймгийн начин боллоо л гэдэг юм. Дараа нь Боржигон наадамд гайгүй барилдлаа гэдэг юм. Дараа нь Төв аймгийн наадамд барилдаад луйвардуулчихлаа гээд Даваанямд загнуулаад л. Цаадахь нь хохь нь чи, хүний нутагт гүйцэд хаядаг юм, энэ чамд том сургамж боллоо гэж загнаад л. Дараа нь Өмнөговийн наадамд түрүүллээ. Тэгээд Давааням дагуулж яваад Хүч нийгэмлэгт Лхагвадоржтой хамт өгсөн. Тэгээд л миний эрдэм ном хөөлгөх санаа өнгөрсөн. Гэхдээ би номын хүн гэдгээ толгойдоо байнга авч яваарай гэж үргэлж захидаг.

-Юуны төлөө Бөхийн холбооны тэргүүн билээ, хүүгээ ингэж тэнүүлэхгүйгээр улсын цолд хүргэчихэж болоогүй юу?

-Найраагаар уу. Би угаасаа шударга үнэн дээр амьдрахыг хичээдэг. Тиймээс би хүүдээ найраагаар начин болсноос насаараа аймгийн арслан яваарай л гэж хэлдэг байсан.

Р.НЯМДОРЖ: Хоёр залуу аварга бөхийн карьерын оргилоосоо бууж яваа

Сэтгэгдэл (0)