XX зууны эхэн үеэр дэлхий дахин хайгуул, адал явдлын алтан үетэй золгож байлаа. Энэхүү түүхийн түүчээ болон хуурай газрын хамгийн буйд онгон хязгаар болох Монголын их говийг зорьж, хүн төрөлхтний палеонтологийн шинжлэх ухаанд эргэлт хийсэн нэгэн эрхэм бол Рой Чэпмэн Эндрюс юм. Өдгөө кино урлагийн алдарт дүр Индиана Жонсын бодит загвар хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн түүний амьдрал АНУ-ын Висконсин мужийн жижигхэн аж үйлдвэрийн Белойт хотоос эхтэй бөгөөд тэрээр багаасаа л ан гөрөө хийх, байгаль дэлхийг судлах туйлын дуртай, сониуч хүү байв. Бие даан сурсан амьтны чихмэл хийх чадвар нь түүний ирээдүйн агуу карьерын анхны шат болно чинээ санаагүй биз ээ.

668967769_122301674108204660_7306964354736380489_n

1906 онд Белойт коллежийг Англи хэл, уран зохиолын бакалавр зэрэгтэй төгссөн залуу хүү Нью-Йоркийг зорьж, Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейд (AMNH) ажилд орохоор зүтгэв. Музейн захирал Хермон Бампус түүнд тохирох сул орон тоо байхгүй гэж татгалзсан ч Эндрюс шантарсангүй, "Би хэн дуртай нэгний шалыг угаахгүй, гэхдээ музейн шалыг бол угаана" хэмээн амлаж байж үйлчлэгч, туслахаар ажлын гараагаа эхлүүлсэн түүхтэй. Сүүн тэжээлтэн амьтан судлалаар Колумбын их сургуульд магистрын зэрэг хамгаалж, Номхон далайд халим судалсан бүтээлүүдээрээ музейдээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн ч түүний зүрх сэтгэл хуурай газрын агуу хайгуул руу тэмүүлж байлаа.

537707922_122256796130204660_5941927077108257812_n

1920 онд Эндрюс өөрийн удирдагч, музейн ерөнхийлөгч Хенри Файрфилд Осборны "Хүн төрөлхтөн болон сүүн тэжээлтэн амьтад Төв Азид үүссэн" гэх онолыг батлахаар шийджээ. Энэхүү зоригтой төлөвлөгөө АНУ даяар "Говийн халуурал"-ыг үүсгэж, экспедицид багтахыг хүссэн 4000 гаруй залуусын захидал музейд ирж байв. Эндрюс асар ухаалаг менежер байсан тул Ж.П.Морган, Жон Д. Рокфеллер зэрэг тэрбумтнуудтай уулзаж аяллынхаа эхлэлийг тавьснаас гадна, тухайн үедээ асар их мөнгө болох нийт 700,000 ам.долларын санхүүжилтийг босгохын тулд жирийн америкчуудаас хандив цуглуулж, өгүүллэг бичих эрхээ "Asia" сэтгүүлд худалдаж, бүр үлэг гүрвэлийн өндгийг дуудлага худалдаанд оруулах зэргээр маш их хүчин чармайлт гаргаж байж өөрөө олж чаджээ. Тэрээр 1921-1930 оны хооронд Монголын говийг туулахдаа Доджи (Dodge) маркийн автомашины цувааг 125 тэмээн жинтэй хослуулсан нь тухайн үеийн техник технологийн өвөрмөц шийдэл байлаа. Тэрээр Монголын Засгийн газартай албан ёсоор гэрээ байгуулж, зохих төлбөрийг төлөн, судалгааны тайлан, олдворуудын хувь, кино зургаа хүлээлгэн өгөх нөхцөлтэйгөөр аяллын хууль ёсны зөвшөөрлийг авсан юм.

Үүний үр дүнд 1922-1923 онуудад Монголын өмнөд говийн Баянзаг (Flaming Cliffs) хэмээх улаан шаварлаг хадан хясаанаас дэлхийн шинжлэх ухааны түүхэнд анх удаа үлэг гүрвэлийн бүтэн үүр, чулуужсан өндөгнүүдийг илрүүлж, тэдний үржлийн нууцыг тайлах суурийг тавив. Түүнчлэн түүний нэрээр нэрлэгдсэн өвсөн тэжээлт Протоцератопс (Protoceratops andrewsi), аварга махчин хөхтөн Эндрюсарх зэрэг олон шинэ зүйлийг нээсэн юм. Мэдээж хэрэг амьдрал дандаа дардан байсангүй. Эндрюс Индиана Жонс шиг могойноос туйлын их айдаг байсан бөгөөд нэг шөнө майханд нь хүйтнээс хоргодохоор орж ирсэн 47 хортой могойг устгаж байсан аюултай түүх ч бий. Мөн тэрээр өөрийн адал явдлыг бага зэрэг дөвийлгөн ярих дуртай байсан тул багийнхан нь "Манай шагайгаар татаж байсан ус Ройн ярианд үргэлж хүзүүгээр татдаг" хэмээн хошигнож, олдвор ухахдаа тааруу байсныг нь шоолон эвдэрсэн олдворыг түүний нэрээр "RCA'дчихлаа" гэж нэрлэдэг байжээ.

1924 онд Нью-Йорк хотод болсон дуудлага худалдаагаар алдарт аялагч Рой Чепмэн Эндрюс Монголын Говиос олсон үлэг гүрвэлийн өндгийг экспедицийнхээ санхүүжилтийг босгохын тулд "Colgate" компанийн удирдах зөвлөлийн гишүүн Остин Колгейтод 5,000 ам.доллароор заржээ. Остин Колгейт уг өндгийг худалдаж аваад өөрийн сургууль болох АНУ-ын Нью-Йорк мужид байдаг Колгейтын Их Сургуульд хандивласан. Энэхүү түүхэн өндөг нь өнөөдөр тус сургуулийн Роберт М. Линслийн нэрэмжит Геологийн музейд хамгийн алдартай, үнэт олдвор болон тусгай хамгаалалт дор хадгалагдаж байна.

Тухайн үеийн 5,000 ам.доллар нь өнөөдрийн (2026 оны) ханшаар тооцвол инфляцыг шингээгээд ойролцоогоор 90,000 гаруй ам.доллартой тэнцэх мөнгө юм. Энэхүү амжилттай борлуулалтын ачаар Рой Чепмэн Эндрюс олон нийтийн анхаарлыг татаж, ердөө 4 сарын дотор дараагийн экспедицдээ зориулж 286,000 ам.долларын хандив босгож чадсан байдаг.

Экспедицийн санхүүжилтийг босгохын тулд нэг ширхэг үлэг гүрвэлийн өндөгийг дуудлага худалдаагаар зарсан нь урт хугацаандаа түүний карьер дахь хамгийн том алдаа болсон юм. Ази даяар "Америкчууд Говийн өндгийг 1 сая доллароор зарж, соёлын баялгийг тонож байна" гэх цуу яриа дэгдэж, улмаар Хятад, Монголын улс төрийн нөхцөл байдал чангаран дараагийн аяллууд нь саатахад хүрчээ. Энэхүү урт хугацааны томилолтууд, Хятадын иргэний дайны аюул эрсдэл нь түүний гэр бүлд ч нөлөөлж, аяллыг нь үргэлж дэмжиж, гэрэл зурагчнаар хамт явдаг байсан анхны эхнэр Иветт Боруп нь 1931 онд хоёр хүүгээ аван Англи руу нүүж, тэд албан ёсоор салсан байна.

Эндрюс АНУ-д буцаж ирээд 1935-1941 оны хооронд Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейн Захирлаар ажилласан ч Их хямралын үе таарч, түүний эрх чөлөөтэй, адал явдалд дуртай зан чанар нь бичиг цаас, захиргааны ажилд тохироогүйн улмаас маш их дарамтан дор өөрөө огцорчээ. Тэрээр 1960 оны 3 дугаар сарын 11-нд Калифорнид насан эцэслэх хүртлээ хоёр намтар ном бичиж, аяллаа дурссаар байсан юм.

Түүний 1926 онд хэвлүүлсэн Говийн аяллын тухай "Эртний хүний мөрөөр" (On the Trail of Ancient Man) хэмээх бүтээлийг 2020 онд Монголын нэрт орчуулагчид болох Д.Гэрэлтөв, Д.Маралгоо нар орчуулж монгол уншигчдын хүртээл болгосон билээ.

Рой Чэпмэн Эндрюсийн таамаглаж байсан хүн төрөлхтний үүслийн онол Говиос олдоогүй, түүний Протоцератопсынх гэж бодож байсан өндөг сүүлд Овирапторынх болж таарсан ч, түүний Монголын их говьд үлдээсэн шинжлэх ухааны зориг зүрх, нээлтийн жим өнөөдөр ч баларшгүй тод гэрэлтсээр байна.

Зураг: Америкийн аялагч байгал судлаач профессор, Америкийн байгалийн түүхийн музейн ерөнхийлөгч Рой Чапмэн Эндрюс
Зургийг Shackelford, James B
1928 он.

627547879_122289971318204660_5981667972439736367_n

Монгол улсыг АНУ-ын газрын зураг дээр зөв өргөрөг, чулуужсан газар нутаг тус бүрээр нь байрлуулсан, Мук, Моррис нар 1924 он.

Зургийг: Ховей, Эдмунд Отис

629186986_122289868628204660_9068774017377263407_n

Өргөө хавийн уулс 1919 оны 7-р сарын 17-ны өдөр Yvette Borup Andrews сүүдэрлэжээ.

Аниргүй ажин түжин эх орон минь..

627552320_122289869324204660_1204509402517915280_n

Монгол бөхчүүд Өргөө хотоос зүүн хойш 40 милийн зайд 1919 оны 9-р сар. Зургийг Yvette Borup Andrews сүүдэрлэжээ.

628471299_122289869870204660_6927679875389312862_n

Тэмээн жингийн цуваа. 75 тэмээ. Монгол улс.

631027097_122289870158204660_8678330832046805750_n

Олноо өргөгдсөн Монгол улсын гурав дахь ерөнхий сайд Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазарын энэхүү гоёмсог зургуудыг Нийслэл хүрээнд 1922 оны 05 сард Рой Чапмэн Эндрюс сүүдэрлэжээ.

626502258_122289871748204660_5499408913824602086_n

627047756_122289871838204660_7686729040542410078_n

628262514_122289871922204660_448421908037483843_n

627748143_122289871994204660_4961563371008903830_n

628186097_122289872228204660_3263807711101882556_n

627635241_122289872132204660_6046150414440105163_n

627367472_4256801294593983_6179517407726570914_n

Богд хааны "ЦАГНЫ СҮМ"
Өдийгөөс зуугаад жилийн өмнө Эрдэнийн далай баян сүм буюу Богд хааны Хайстай лавирангийн сэрүүн ордны гадна хоёр давхар зургаан талт Цагны сүм оршдог байжээ. Уг цагны сүмийг 1920 онд бариулсан бөгөөд дээд давхарт нь 12 жилээр чимэглэж хийсэн маш том цаг байрлуулсан байна. Богд хааны уг Цагны сүм бол одоогийн Төв шуудангийн дээд талын цагнаас ч өмнө Нийслэл хүрээнд сүндэрлэн байсныг түүх гэрчилэх юм.

Living Budda's Clock Tower
Andrews, Roy Chapman,(Photographer)
1922-05
Ulaanbaatar, Mongolia

648991538_122295307844204660_9012053845733232353_n

Баруун дамнуурчин
Баруун дамнуурчнаас хойш Ногоон нуур хүртэл зайд хойноосоо урагш чиглэсэн нэг, баруунаас зүүн тийш чиглэсэн есөн нарийхан гудамж бүхий хятад хороолол байжээ. 1921 он хүртэл гадна талын гудамж бүрийн аманд хаалгатай, өдөр нь 21 хаалга онгойлгож худалдаа үйлчилгээгээ хийдэг, шөнө болохоор хаалгануудаа дотроос нь түгжээд битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн мэт байдаг “хятад хот” байжээ. Тухайн үед баруун дамнуурчны 9 гудамжинд нийтдээ үйлдвэр үйлчилгээний 217 жижиг газар байсан гэдэг.
Main market
Andrews, Roy Chapman, 1884-1960 (Photographer)
1922-05
Ulaanbaatar, Mongolia

649022197_122295308648204660_2573725003180246479_n

Майдар эргэх ёслол
Майдар эргэх ёслол гэдэг нь Майдар бурхан залран ирж эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд тэдний амар амгалан оршихыг бэлгэдэн ач ивээлээ хайрлаж буйг харуулсан шашны зан үйл юм.
1686 онд төв, халх, баруун Монголын хаад ноёд, хувилгаад “Хүрэн бэлчир” гэдэг газарт цугларч, найрамдлын их хуралдааны дараа шашны эл зан үйлийг эхлүүлсэн түүхтэй. Үүнээс хойш халхын олон хийдэд Алтан Майдарыг ногоон морь бүхий дөрвөн дугуйтай тэргэн дээр залж, хийдийн гадна талаар тойрч, эргэдэг заншилтай болжээ. Их Хүрээнд Богд Жибзундамба хутагтын санаачилгаар Жадаран аймгийн хамба Лувсанхайдав Майдарын дуганыг бүтээсэн үеэс “Хүрээ Майдар” эргэх ёслолыг 1834-1936 онд 103 удаа тасралтгүй үйлджээ.
Энэхүү гоёмсог гэрэл зургийг Рой Чапмэн Эндрюс 1922 онд Майдар эргэх ёслолын үеэр Нийслэл хүрээнд буулгажээ.

648969547_122295312884204660_4735042288760640669_n

Caravan of 125 camels at base of Flaming Cliffs of Shabarahk Usu
Shackelford, James B. (Photographer)

668222320_122301673682204660_8414301501433776050_n

Paleontology assistant Buckshot taking out dinosaur skeleton and skull, Mongolia, 1925
Shackelford, James B. (Photographer)

668376759_122301672176204660_8056159102641107770_n

Dinosaur skull, Shabarahk Usu, Mongolia, 1925
Shackelford, James B. (Photographer)

669820055_122301672518204660_3674417381703026079_n

Roy Chapman Andrews and George Olsen inspecting the even dozen dinosaur egg nest, Mongolia, 1925
left: Olsen; right: Andrews
Shackelford, James B. (Photographer)

668590801_122301672908204660_1461294033884498383_n

Үлэг гүрвэлийн 12 ширхэг өндөг (бүтэн үүр)

Баянзаг (Flaming Cliffs), Монгол Улс 1925

Гэрэл зургийг Жэймс Б. Шеклфорд (James B. Shackelford)

The even dozen dinosaur eggs, Mongolia, 1925
Shackelford, James B. (Photographer)

668512324_122301673370204660_9044261868698486974_n

Джордж Олсен, Рой Чэпмэн Эндрюс нар 12 ширхэг үлэг гүрвэлийн өндөг бүхий үүрний дэргэд

668584565_122301676256204660_8323676296268870_n

Аялалын хөтөч 125 тэмээтэй тэмээн жингийн удирдагч Цэрэн 1923 он, Монгол улс

629339327_122289873788204660_5939283588661663716_n

Миний хамгийн дуртай гоё зурагнуудын нэг. Олноо өргөгдсөн Монгол улсын язгууртан мяндагтнууд Эзэн хаан морилохыг хүлээн сууна. Эхний зураг нилээд тархсан тэр ноёны нүүрийг олж харлаа. Азгүй хүн юм гэж бодож явсан юм ккк.

Майдар эргэх ёслолын үеэр.

Нийслэл хүрээ 1922.05 сар

ОХУ-ын нэрт эрдэмтэн, Ази судлаач П.К.Козлов, Монголын нийгэм, улс төр, шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч, монголч эрдэмтэн Жамсрангийн Цэвээн, Америкийн аялагч байгал судлаач профессор, Америкийн байгалийн түүхийн мүзейн Ерөнхийлөгч Рой Чапмен Эндрюс нар.
Нийслэл хүрээ. 1925 он.

630913396_122289877148204660_4795853426329852766_n

Цэрэн, Бат нар бол Монгол хэлмэрч, хөтөч, анчид, 1925 он.
Зургийг Shackelford James

631024253_122289879362204660_6633380861714024002_n

Энэ хүний зургийг буруу тайлбарлаад 50 настай Монгол эр гээд элдэвээр ярьж бичээд явдаг. Яг үнэндээ албан ёсны тайлбар дээр 80 настай Монгол эр хүн гэсэн байна.
Цагаан нуур, Монгол, 1925 он

631014906_122289879650204660_3676761546054711004_n

Аялалын хөтөч 125 тэмээтэй тэмээн жингийн удирдагч, аялалын хөтөч, анчин Цэрэн 1928 он, Монгол улс
Зурагчин Shackelford, James B.

627652508_122289969416204660_4629416400039572463_n

Монгол дахь Эндрюсийн экспедици Монголын говиос олдсон олдворуудаа тэмээнд ачихаар бэлдэж авдарласан байгаа нь.
Зургийг Жеймс Шакелфорд 1928 он. Уртын овоо.

627563976_122289972848204660_6904570079619045684_n

Mongol group outside their yurt, between Urga and Turin, Mongolia, June 29, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)

643004428_122293987148204660_2754255568878376444_n

Hutukhtu's Palace, Urga, Mongolia, September, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)

643440860_122293987442204660_2510999064908395871_n

Market scene, Urga, Mongolia, September, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)

642476397_122293987748204660_5043263131556083693_n

Wrestlers, Mongol field meet, northeast of Urga, Mongolia, September, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)

643866884_122293988030204660_2053002482523382358_n

Mongolian wrestlers compete at a field-meet, 40 miles northeast of Urga, Mongolia, September 1919

644472224_122293988252204660_1234415648405317270_n

Women spectators at Mongol field meet, northeast of Urga, Mongolia, September, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)

642853865_122293988660204660_5841175748708751203_n

Interior of a Mongolian yurt
Andrews, Roy Chapman, 1884-1960 (Photographer)

644698330_122293989962204660_5195036903039917337_n

642133459_122293990232204660_673438227089935800_n

General view of Sain Noin Khan
Andrews, Roy Chapman, 1884-1960 (Photographer)
1922-06-04

643446928_122293990946204660_4251919819833082201_n

Mongolian women milking sheep
Andrews, Roy Chapman, 1884-1960 (Photographer)
1922-06-03
Sain Noin Khan
Mongolia

644482988_122293991378204660_3215330957604140377_n

Mongolian dog

Andrews, Roy Chapman, 1884-1960 (Photographer)

1922-06-03

Sain Noin Khan

644096183_122293992680204660_8413286563560067082_n

642877441_122293992764204660_2885814597402802819_n

Mongolian wild donkey running
Shackelford, James B. (Photographer)
1922

643334627_122293993856204660_7316113511985577954_n

Гэр барьж буй монголчууд

Байршил: Сайн ноён хан аймаг (одоогийн Өвөрхангай, Архангай орчим), Монгол Улс

Огноо: 1922 оны 6 дугаар сарын 17

Гэрэл зурагчин: Рой Чэпмэн Эндрюс (Roy Chapman Andrews)

682664645_122305181714204660_8339162835718473307_n

682697612_122305181174204660_5700966790795045917_n

A bath tent at a sacred spring
Andrews, Roy Chapman, Photographer
1922-06-18
Sain Noin Khan, Mongolia

684262162_122305181966204660_4595139381921134546_n

Лам нар хурал залбирал дээрээ
Гэрэл зурагчин: Эндрюс, Рой Чапман, 1884-1960
1922 он, Монгол улс

722407049_122313425768204660_4507813211313490101_n

Mongolian visitors to camp
Andrews, Roy Chapman, (Photographer)
1923
Mongolia

683286605_122305183604204660_5317713521056021152_n

1922 онд Монголын Тюрин дахь экспедицийн бааз
Гэрэл зурагчин: Эндрюс, Рой Чапман, 1884-1960
Огноо
1922-05
Улс
Монгол

724230714_122313426224204660_8107147693105178519_n

Монгол эр (7 фут 5 өндөр) Өндөр Гонгор
Гэрэл зурагчин: Эндрюс, Рой Чапман, 1884-1960
Огноо: 1922-05
Хот: Улаанбаатар
Улс: Монгол

723686521_122313426950204660_125268612907306988_n

Ф. А. Ларсены хороолол дахь Адуунд тамга тэмдэг үйлдэж байна.

Гэрэл зургийг Эндрюс, Рой Чапман, 1884-1960

Огноо: 1922

Хотын төв, Улаанбаатар

Улс: Монгол

724170441_122313428138204660_4735089554624492864_n

722769850_122313428054204660_7527828655772409924_n

724081948_122313428480204660_926971385451116386_n

723428245_122313427748204660_810800173277936195_n

724134022_122313427940204660_3607614663108262403_n

Брайзер зах
Эндрюс, Рой Чапман, 1884-1960 (Гэрэл зурагчин)
Огноо 1922-05
Хотын төв, Улаанбаатар
Улс Монгол

724654052_122313429170204660_2175257870187642187_n

Үндсэн том зах зээл, Баруун дамнуурчин бололтой
Эндрюс, Рой Чапман, 1884-1960 (Гэрэл зурагчин)
Огноо: 1922-05
Хотын төв, Улаанбаатар
Улс Монгол

723999845_122313429458204660_1180404118501776898_n

Roy Chapman Andrews and Mongol hunter on horseback, northeast of Urga, Mongolia, July, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)
1919-07
Ulaanbaatar

644511148_122294178668204660_6369007638887094066_n

Leaving Mongol yurts on hunting trip, northeast of Urga, Mongolia, August, 1919
Andrews, Yvette Borup (Photographer)
1919-08
Ulaanbaatar, Mongolia

646419450_122294681438204660_4378934500862032454_n

Нийтэлсэн Нанзаддоржийн Бямбадорж

ЭХ СУРВАЛЖ БА НОМ ЗҮЙ:

Andrews, Roy Chapman. (1926). On the Trail of Ancient Man. New York: G.P. Putnam's Sons.
(Монгол орчуулга: "Эртний хүний мөрөөр", орч. Д.Гэрэлтөв, Д.Маралгоо; ариутган шүүсэн: Д.Батбаяр, Г.Амар; өмнөх үг: Р.Барсболд)

Andrews, Roy Chapman. (1943). Under a Lucky Star. New York: Blue Ribbon. (Түүний өөрийнх нь бичсэн алдартай дурсамж намтар ном)

Andrews, Roy Chapman. (1921). Across Mongolian Plains. New York: D. Appleton and Company.

Gallenkamp, Charles. (2001). Dragon Hunter: Roy Chapman Andrews and the Central Asiatic Expeditions. New York: Viking.

Norell, Mark A., Barsbold Rhinchen, et al. (1994). "A Theropod Dinosaur Embryo and the Affinities of the Flaming Cliffs Dinosaur Eggs." Science, 266, 779–782.

The Roy Chapman Andrews Society албан ёсны цахим архив: roychapmanandrewssociety.org

Гэрэл зургийн эх сурвалж: Төв Азийн экспедицийн болон Рой Чэпмэн Эндрюсийн хээрийн судалгааны түүхэн фото зургуудыг Америкийн Байгалийн Түүхийн Музейн (AMNH) архив болон экспедицийн албан ёсны гэрэл зурагчид болох Иветт Боруп Эндрюс , Жэймс Б. Шеклфорд нарын бүтээлүүдээс ашиглав.

Рой Чэпмэн Эндрюс: Монголын говийг дэлхийд тунхагласан адал явдалт амьдрал

Сэтгэгдэл (0)