Нэлээн хэдэн жилийн өмнө Станфорд, Массачүсетус, Харвард зэрэг нэр алдартай их сургуулийн оюутнууд дунд quiz тэмцээн болж, аль сургуулийн оюутнууд зузаан мэдлэгтэй болохыг нь сорьсон юм байх.

Тэгтэл Токиогийн их сургуулийн оюутнууд хэний ч санаанд оромгүй хол тасархай түрүүлжээ. Тэдний асуулт сонссоноос хойш товч дарах хүртэлх хугацаа дундажаар ердөө 3 секунд гаруй байсан гэдэг.

Тэмцээний дараа Массачүсетусын их сургуулийн оюутан "Тэмцээний асуултууд арай дэндүү санаанд оромгүй асуултууд байлаа. Гэхдээ түүнээс ч илүү цочирдсон нь тийм сонин асуултуудыг ч гээлгүй хариулж байсан япон оюутнууд үнэхээр гайхалтай байсан" хэмээн сэтгэгдлээ хуваалцсан байна. Үнэхээр тэмцээний асуултууд төрөл, жанрын хувьд байж боломгүй өргөн хүрээнд байсан ба "Бангкок хотын жилийн дундаж хур тундасны хэмжээ хэд вэ?", "Усайн Болт 100 метрийн дэлхийн рекорд тогтоосон гүйлтийн үеэрээ хэд алхсан бэ?", "Шопены зохиосон хөгжмүүдээс хамгийн удаан үргэлжилдэг нь хэдэн минут вэ?" гэхчлэн ёстой л эрээвэр хурааврын туйл байж. Тэгтэл хожим нь японы нэгэн сэхээтэн профессор ярилцлагадаа уг quiz тэмцээний талаар дурдаад, "Тэр тэмцээнд япон оюутнууд ямар ч боловсролгүй гэдгээ нотлон харуулж дэлхийн шившиг болсон" хэмээн хэлж орхих нь тэр. "Япон оюутнууд баахан сонингийн тасархай цуглуулж уншсан аятай хорголон мэдлэгтэй гэдгээ л харууллаа. Тийм системчлэгдээгүй мэдлэгийг бүтээлчээр хэрэглэх ямар ч боломж байдаггүй юм. Энэ бол японы дээд боловсролын системийн нэг ноцтой завхрал" гэхчлэн байдгаараа бухимдажээ.

Японоор чимх мэдлэгийг "мамэ мэдлэг" буюу буурцган мэдлэг гэдэг. Монголчлоод буулгавал хорголон мэдлэг гэж хэлж болох юм. Тарж бутарсан, уялдаа холбоогүй, эрээвэр хураавар, яг л хоргол шиг асгардаг мэдлэг гэсэн дүрслэл.

Хорголон мэдлэг хэчнээнийг ч цуглуулаад хүн мэдлэгтэн болохгүй. Учир нь тийм цуглуулга цогц бус, нэг ёсондоо системчлэгдээгүй болохоор тэр. ДНХ нь дизоксирибонуклейн хүчил гэх үгийн товчлол болохыг мэддэг байснаараа биологийн цогц мэдлэгтэн болчихгүй. Харьцангуйн ерөнхий онол тойрсон 10 сонирхолтой яриа мэддэг байх нь Харьцангуйн ерөнхий онолыг томьёоноос нь суралцаж, өөрийгөө аль хүртэл нь ойлгоод, алинаас цааш ойлгохгүй байгаагаа ухамсарлахаас ялгаатай.

Сонирхолтой нь ердийн хүмүүс системтэй мэдлэгтнээс (буюу тухайн мэргэжлийн хүнээс) хорголон мэдлэгтнийг илүүтэй мэдлэгт хүн гэж дүгнэх хандлагатай байдаг гэнэ. Учир нь системтэй мэдлэгтэн өөрийнхөө салбарын гүн гүнзгийг танихын хэрээр өөрийнхөө мэдэхгүй мужийг анзаарч чаддаг тул аливаа асуудалд эцсийн хариулт хэлэхээс зайлсхийх хандлагатай байдаг аж. "Энэ чинь ийм ш д" гэж хэлэхээс илүүтэй "Ийм байх гэж үзэж байна", "Ийм байх магадлалтай" маягийн бөөрөнхийдүү хариулт хэлэх нь бусдыг эргэлзээнд оруулдаг байж мэдэх юм. Нөгөөтээгүүр нэгэнт мэргэжлийн гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн мэдэхгүй зүйлээ нууж хааж, айж ичилгүй ил тод хэлчих нүүртэй байдаг нь нөлөөлдөг байх талтай. Хорголон мэдлэгтнийг илүү үнэлдгийн нэг бодит жишээ нь яг манай спорт тайлбарлагчид гэж боддог юм. Эфирээр хэн нь олон хоргол хаясан нь сайн тайлбарлагч болж харагддаг гажсан өрсөлдөөн цаана нь өрнөөд байдаг юм шиг. Хувьдаа би яагаад ч юм монгол сувгаар хөл бөмбөгийн тэмцээн ч юм уу жудогийн тэмцээн үзэх бүрдээ дээрх япон оюутнуудын бахархам амжилтын түүхийг эргэж санаад болдоггүй юм. Манай тайлбарлагчдын хорголон мэдлэг төгсөшгүй, дуусашгүй, жаргашгүй, ер ямар баян гэж санана! Уг нь ч илүү дутуу хадууралгүй, яг одоо өрнөж байгаа тоглолтын тайлбартаа нэг лавхан орчихвол хэсэгтээ сэтгэлийн цэнгэл эдлүүлдэг л дээ (хувийн л сэтгэгдэл).

Түүнээс гадна хорголон мэдлэгтнүүд өөрийгөө ч бас мэдлэгтэн гэж дүгнэх хандлагатай байдаг гэнэ. Энэ нь Dunning-Kruger effect гээчтэй тодорхой хэмжээнд холбоотой. Dunning-Kruger effect гэдэг нь товчдоо бол "Хүн мэдлэг, чадвар сул байхын хэрээр өөрийгөө өндрөөр үнэлдэг" гэх сэтгэлзүйн хэлбийлтийг (bias) хэлдэг. Аливаа мэдлэгийн салбарыг өнгөц шагайж харах төдийд ерөнхийдөө ойлгомжтой юм шиг сэтгэгдэл төрөх нь бий. Харин улам гүнзгийрүүлэн ухах тусам асуудал төсөөлснөөс хавьгүй ээдрээтэй, түвэгтэй болохыг сая ойлгож ирнэ. Тиймээс юмыг тэгтэл гүнзгийрүүлж ухалгүй, өнгөцхөн баримжаалаад орхих нь өөрт илүү тухтай мэдрэмж төрүүлдэг биз.

Өнөөгийн бидний өдөр тутамдаа гүйлгэж суудаг фейсбүүк пост мэтийн юмс бол ерөнхийдөө бүгд хорголон мэдлэг гэхэд болно. Тийм хорголуудаас холдоод, ядаж аргал түүе гэвэл ном унших, эсвэл системтэй мэдлэг түгээдэг суралтын төв ч болов бараадах ёстой байх. Гэвч "Хоргол биш ээ, аргал түү!" гэж хэлмэгц хүний дотор гэв гэнэт "Юуны төлөө?" гэсэн асуулт ургаад ирнэ. Хоргол түүх үед огт тийм эргэлзээ төрдөггүй атал аргал гэнгүүт хаанаас ч юм эсэргүүцэлтэй тулна. "Уран зохиол, философи, түүхээс суралц" гэвэл "Тэр чинь тэгээд ямар хэрэгтэй юм?" гэж цааргалах хэрнээ TikTok нээгээд 30 минут маажихдаа "Энэ бичлэгүүд надад ямар хэрэгтэй билээ?" гэж нэг ч асуудаггүй. Өнгөц бодохоор парадокс ч юм шиг: Мэдлэг хэрэггүй тусмаа шалгуур нам, хэрэгтэй тусмаа шалгуур өндөр? (Хэрэггүй тусмаа хэрэгтэй, хэрэгтэй тусмаа хэрэггүй гээд байгаа ч юм шиг?)

Энэ парадоксыг ойлгохын тулд интернет ухах, ном унших хоёрын хоорондох нэгэн чухал ялгааг анзаарах хэрэгтэй. Базаад хэлбэл тэр нь хандлагын ялгаа юм. Интернет ухах үедээ бид "уншигч" гэхээсээ илүү "хэрэглэгч" байдаг. Санаачлага 100% бидний гарт. "Энэ биш ээ", "Энэ уйтгартуй", "Аа энэ хөгжилтэй" гэлцэн шилж сонгосоор хэрэглэж гарна. Нэг тийм буффет ороод, цагтаа амжиж ахиухан идээд авъя гэсэн хандлага. Уг нь интернетэд ч бас аргал байтугай нь зөндөө бий л дээ. Гэвч бид тэдгээрийг хэрэглэгчийн нүдээр л харах тул нэг бүрчлэн зажилж, мөлжөөд суухгүй.

Харин ном унших үед хүн зохиогчийг хүндэтгэхээс эхэлнэ. "Заа хө, энэ хүний номыг уншаад үзье" гээд тухлан суух үедээ бид зохиогчид олзлогдож, түүний яриаг тасралтгүй сонсож буй мэт орчинд сорогдон орно. Тэгээд тэндээс тийм ч хялбар зугтаж гарахгүй. Санаачлага 100% биднийх биш. Заримдаа залхмаар байвч тэвчээр заан сонсоод л байна. Достоевский мэтийн суут зохиолчидтой таарвал хэдэн сарын турш яриаг нь сонсох хэрэг ч гарна. Тэсэлгүй хаяад гармаар санагдана биз? Тийм ээ, бодитоор хүмүүс хаяж гарсаар л байна. Харин зугталгүй эцсийг нь үзвэл юу болох вэ? Тэр үед уншсан агуулга, өнгөрүүлсэн хугацаа, төрсөн мэдрэмж, бодрол эргэцүүлэл тэр бүхэн таны дотор "туршлага" болж сийлэгдэнэ. Тэгээд туршлага гэдэг бол хүний төлөвшилд нөлөөлдөг үндсэн түүхий эдийн нэг. Бидний хүн чанарын төлөвшил эцэг эхээс өвлөн авсан ген ба тэдгээр генүүдийн үзэж туулсан туршлагаас хамааран бүрэлддэг. Харин өөрийн биеэр хураасан туршлагад хязгаар байдаг бол номоор дамжуулан түүнийгээ хаа хүртэл ч баяжуулах боломжтой.

Товчхондоо, интернетийг бид "хэрэглэдэг" бол номоос бид "туршлага хураадаг". Тэгэхээр ийм хоёр сонголтын өмнө Капитализм хэмээх өнөөгийн хэрэглээний нийгэмд амьдран буй ердийн дундаж хүн "Хэрэглээ"-г сонгох нь аргагүй хэрэг биз ээ.

Би ч бас анхандаа баахан хоргол түүж, түүнийгээ блогоор дамжуулан мэдлэг аятай түгээдэг байлаа. Яваандаа ийм зүйлс хүнд хэрэг болохгүй гэж санагдах болсон тул бүрэн хэмжээний ном орчуулж эхэлсэн ухаантай. Даанч хяслантай нь одоо болтол та нарын уншдаг номын vibe-ийг барьж чадахгүй л явна даа.

Хорголон мэдлэг

Сэтгэгдэл (0)