Эрдэм сурахад бас нэг энгийн арга буй. Тэр бол харьцуулсан судалгаа, дүгнэлт хийх арга. Энэ аргыг би Хэнтий нутагтаа ажиллаж байхдаа сурсан юм. Би 28 настай байхдаа дэлхийн хэмжээний нэг томоохон ном бичих юм сан хэмээн их боддог байлаа. Надад миний сонирхдог зүйл болох дэлхийн түүх, дэлхийн соёл, шашин, дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын талаар хэвлэгдсэн ном судар сэтгүүл нилээд байсан юм.

Социализмын үед биднийг дунд сургууль, их сургуульд сурч байх үед багш нар “Орос оронд мандсан октябрийн агуу их хувьсгал” хэмээн улаантны улиг болсон худал ухуулгаар толгойг минь дүүргэдэг байлаа. Яг бодит үнэнийг сайтар судлаад үзэхээр ямар ч хувьсгал болоогүй, зөвхөн төрийн эргэлт л болсон юм байна лээ. Түүхийг үнэнээр нь бичих цаг болжээ. Орос оронд 1917 оны 11-р сарын 7-ны өдөр октябрийн хувьсгал болсон уу? эсхүл төрийн эргэлт болсон уу? гэж асуувал одоо болтол олон монгол хүн Орост октябрийн хувьсгал ялж, оросын ард түмэн эрх чөлөөгөө олж, амар сайхандаа жаргасан гэх байх л даа. Үгүй шүү. Үнэнийг өгүүлье.

Эдүгээ Орос оронд ерөнхийлөгчийн сонгууль ч ойртлоо. Украинд хийсэн оросынтүрэмгийлэл ч ширүүслээ. Энэ новшийн дайн хурдан зогсоосой. Дахин эрдэнэт хүмүүний амь нас бүү хорогдоосой. Цэнхэр дэлхий минь амар амгалан байгаасай.

Биамралтаа яаран авч наймдугаар сарын дэлгэр зуны цагаар алсын аянд мордлоо.Төрийн албан хаагчийн өмсдөг костюм, зүүдэг зангиагаа тайлж, ажлын байр хэмээх нисваанис буцалсан газраас холдож, мөргөлчний энгийнхувцас өмсөөд, сүм хийд хийгээд аглаг газар очиж судар номоо уншиж, амирлахуйн бясалгал хийх нь сүсэгтэн хүний жаргал буюу. Удахгүй бурханы буман лагшинт ариун орноо очно гэж бодохооссэтгэл нэнбаясалтай.

1932 оны ардын бослого бол улаантны харгислалд залхсан ард түмний эцсийн бослого байсан юм. “Жинхэнэ монгол төр, шажнаа мандуулна” хэмээн уриа гаргаж боссон монголын ард түмний энэхүү бослого зохион байгуулалт муу, зэвсэг хомс, гадаадаас тусламж дэмжлэг авч чадаагүй, цэргийн эрдэмтэй, туршлагатай удирдагч байгаагүй зэргээс болжбогино хугацаанд улаантнуудад ялагдсан юм. Босогчид цөөхөн бирдаан буу, винтовоос өөр зэвсэггүй, ихэнхи нь бороохойт шийдэмтэй, зарим нь огт зэвсэггүй байв.

Тэр өөрт тохиолдсон хүнд бэрхшээл бүхнийг ялан дийлдэг байлаа. Амьдралын бэрхшээлтэй нүүр тулж айдас бэрхийг давдаг байлаа. Тэр бол баатар эр байсан. Солонгос байтугай дэлхийд үлгэр дууриалал болсон сайн эр байлаа. Өөрийгөө ялсан эр. Бэрхшээлийг ялсан эр. Ядуурлыг ялсан эр. Зорилгодоо хүрсэн эр.