Чөтгөрийн тухай ном учраас юун түрүүн нэг зүйлийг сануулъя. Анхны чөтгөрийн дууль бол “Манай хүн ч зохиочих шиг боллоо” гэж эргэлзүүлэх эсвэл “Энэ харин ч үнэн байх” хэмээн итгүүлэхийг хослуулан бичсэн нийтлэлч Б.Цэнддоогийн шинэ бүтээл. Бүхэлдээ БНМАУ-ын үеийн хөдөөх амьдралыг өгүүлсэн, хоорондоо уялдаатай олон бүлэгтэй, бүлэг бүр нь чамгүй тооны гарчигтэй. 

Монголын төрд хамгийн удаан ажилласан албан тушаалтан бол … Ерөнхий сайд ч биш, намын дарга ч биш, чөтгөр юм санж. Нийтлэлч Б.Цэнддоогийн бага насны “дурсамж”-аас харвал чөтгөр гэдэг нь домгийн амьтан бус, хэнийг ч буруутгах, хэнийг ч айлгах, хэнийг ч дуугүй болгох феномен. Нэр нь солигдож ирсэн ч үүрэг нь огтоос өөрчлөгдөөгүй. Тиймээс Монголд төрийн бодлого дампуурахад хэн ч огцордоггүй, чөтгөр л буруутдаг.

Монголчууд чөтгөрийг хэзээ ч үзээгүй хэрнээ, хүнийг чөтгөр гэж нэрлэхдээ даанч эргэлзэж үзээгүй ард түмэн билээ. Анхны чөтгөрийн дууль буюу “БНМАУ”-д болсон явдал гэдэг чимэг зурагтай ном бол хөдөөгийн түүх биш. Энэ бол Монголын анхны чөтгөрийн дууль.

Зохиолын нэгэн чимэг зурагт модонд уяатай хүнийг тойрсон олон “ёс суртахуун” харагдана. Дээд эзэн хэний буруу зөвийг тогтоо хэмээн айлдана. Лам нар “чөтгөр” гэж хашгирна. Харин костюмтай нэг нөхөр “өмгөөлөгчийн хувиар” үг хэлнэ. Энд сонирхолтой нэг зүйл бий. Хэн ч энэ хүн хэн бэ гэж асуухгүй, юу хийсэн бэ гэж лавлахгүй. Харин хэн гэж нэрлэх вэ гэдгийг л шийднэ.

Монголын төрийн түүх яг эндээс эхэлдэг. Чөтгөр бол хамгийн эвтэйхэн тайлбар. Монголын ХХ зуунд шашин “мөхөхөд” чөтгөр байсан, хувьсгал хийхэд чөтгөр байсан, нийгэм журам байгуулахад чөтгөр байсан, арчдилал гарахад ч чөтгөр байсаар л амуй. Юм бүтэлгүйтвэл “Чөтгөрийн буруу”, ажил нурвал “Дотоодын дайсан”. Юу ч ойлгомжгүй бол “Эсэргүү элемент”. Үг солигддог, логик солигддоггүй.

Чөтгөр бол төрийн хамгийн урт настай албан тушаал. Чөтгөр. Хаант засгийн үед ламын номд оршиж, социализмын үед “ардын дайсан” нэртэй болж, ардчиллын үед “хариуцлагагүй иргэн” болж дахин томилогдсон. Засаг солигдоход чөтгөр солигддоггүй. Зөвхөн нэрийн хуудас нь шинэчлэгддэг. Тиймээс Монголд бодлого дампуурахад хэн ч огцордоггүй чөтгөр л буруутаад үлддэг.

Нэгэн жишээ. Хөдөөгийнхөн байнгын буруутан. Хөдөөгийн хүн Монголын улс төрд хэзээ ч шийдвэр гаргаагүй мөртөө үргэлж буруутгагдаж ирсэн. Сонгуулийн дараа “мэдлэггүй”, шинэчлэл нурвал “хоцрогдсон”, бодлого бүтэлгүйтвэл “ойлгоогүй”. Хотод бодлого гаргаад, хөдөөгөөр төлбөрийг нь төлүүлдэг энэ системд хэзээ ч шийдвэр гаргаагүй хөдөөх иргэн л ял үүрдэг. Чөтгөр гэдэг нэрийн цаана яг энэ хүн л зогсож байдаг. Монголд бодлого алдагдахад хэн ч огцордоггүй. Чөтгөр л буруутай. Чөтгөр дуулж байвал иргэн дуугараагүй байна гэсэн үг.

Хөдөөгийн хүүхэд сонин уншиж эхлэхэд чөтгөрийн дууль тасарна. Нэг л зураг энэ дуульд саад хийнэ. Салхинд ганхах өвсөн дунд сонин уншиж буй хүүхэд. Энэ агшинд чөтгөр хэрэггүй болдог, айдас тайлбар болж чаддаггүй, асуулт хамгийн аюултай зүйл болдог. Иргэн уншиж эхлэхэд чөтгөр ажлаасаа халагддаг.

Зохиолч Б.Цэнддоо номоо эхэндээ номоо Хөдөөгийн истоор” гэж нэрлэж байсан ч энэ бол хөдөөгийн тухай зурагт ном биш. Энэ бол Монголын төр айдсаар тайлбар хийж, чөтгөрөөр бодлогоо орлуулж, иргэдээ үзэгч болгосон ёжтой түүх юм. Анхны чөтгөрийг хэн дуулсныг бид мэдэхгүй. Харин одоо нэг зүйлийг л мэднэ, чөтгөр дуулж байвал иргэн дуугараагүй л гэсэн үг. 

Жич: Энэ ном бол аймшгийн зохиол биш, ёжлол ёгтлолоо хулдсан гашуун үнэн юм.