АН бус, ардчилал ялсан нь арван хоёр оны сонгуулийн хамгийн гоё нь байлаа. Гэтэл АН намаасаа хөөсөн М.Энхсайхан, төрийн хуультай тэрсэлдэж яваа Н.Энхбаяртай эвсэх сонголт хийв. Улс төрийн бохир нь энэ л дээ. Монголын улс төрд МАН, АН-ынхны өөрсдийнх нь намгийн мэлхий болтол муухай харагдуулж явсан улстөрчид өнөөдөр ард түмний ялуулсан ардчилалтай хамт нэг хөнжилд багтав. Улс төрд мөнхийн найз гэж байдаггүйтэй адил мөнхийн дайсан ч гэж байдаггүй нь энэ юм байх. Гэвч АН-ынханд үүнээс өөр сайн сонголт байхгүй нь гачлантай. Албан тушаалын “бялуу”-наас амсах төдийд багахан зүсэм хүртээх гол шалгуураар тэд МАХН-ыг сонгов. Үүнийгээ “МАН-тай эвсэхгүйн тулд л...” гэх тайлбараар өнгөлөн далдлав. Эвслийн нэр хүндээ нийгэмд эерэг харагдуулахын тулд ИЗНН, бие даагчдыг хавчуурга болгож засагтаа кноп нэмэх болов. Тэгэхдээ цаашид үйл явдал үргэлж АН-ын санаснаар өрнөхгүй. Хэлэлцээрийн ширээний ард суух, хамтраад явах мөчид олон бэрхшээл гарна, тулгарна. МАХН-д засаг нэг их сонин биш. Даргаа ялгүй цагаатгах, Цэцэд нөлөөлж хүүтэй нь хамт парламентад оруулах, чадвал Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдүүлэх нь МАХН-ын эвслийн хамгийн гол улс төр. Одоо биш юмаа гэхэд цаашдаа “Шударга ёс” эвслээс ийм шударга бус улс төр явахгүй гэх газаргүй. МАХН-ын иймэрхүү санал, шахалтыг давж гарах, зөөллөх гээд ер нь л Н.Энхбаяр, М.Энхсайхан хоёр нэг хэсэгтээ л АН-ын толгойн өвчин, айдас болсоор явах байх. Н.Энхбаяр, М.Энхсайханы хэн хэн нь Монголын улс төрд хатуу самар. Хоёулаа нэг хүн шиг нийлбэл бүр л хүчтэй.

Хэргийг нь цагаатгаж хэрэгсэхгүй болгосон тохиолдолд Н.Энхбаяр УИХ-д орж ирж чаддаггүй юмаа гэхэд Ерөнхийлөгчид нэр дэвших бүрэн боломжтой болно. Гэтэл энэ нь Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн сонирхолтой харшилна. Нэгдүгээрт гэмт хэрэг хийсэн, үүнийх нь төлөө нийгэмд сүр дуулиан болгож баривчилсан нь үнэн л юм бол тэнд АН, МАХН-ын зөвшилцөл бус, хууль үйлчлэх ёстой. Хэрвээ хуулиас намуудын тохиролцоо нь хүчтэй байж Н.Энхбаярын асуудлыг улс төрийн аргаар шийдвэл шударга ёс тогтооно гэж тунхагласан ардчилсан Ерөнхийлөгчид итгэх олон түмний итгэл алдарна.

Хоёрдугаарт Н.Энхбаяр бол Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бодитой, бас хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч. Тийм учраас шууд яллах, эсвэл шүүх хурлыг хойшлуулах, нэмэлт мөрдөн байцаалтад буцаах зэргээр 2013 оныг дуустал Н.Энхбаярыг хуулийн буулган дор үргэлжийн нуман тулгуурт барих сонирхол Ц.Элбэгдорж ба түүний багийнханд байх болов уу.

Сонгуульд олуулаа ялна гэж орсон АН-ынхан одоо дангаараа засаглах гэж бүх л аргаа хэрэглэж байна. Нэг хэсэгтэй нь хэлэлцээрийн ширээний ард суулаа, нөгөө хэсгээс нь хэд хэдэн нэр дэвшигчийг сугалж шоронд шууд хоригдох хатуу заалтаар хуулийн байгууллагад хандлаа. Хамгийн гол нь энэ бүхний эцэст АН санаснаараа засаглаж чадах уу. Энэ нь засагт ороогүй тусмаа МАН-аас илүү хамааралтай болов. Ард түмэнд амласнаараа засаглахад АН-д засагт орсон намуудаас нь сөрөг хүчин МАН-ын дэмжлэг илүү хэрэгтэй. МАН ямар сөрөг хүчин байхаас ихээхэн шалтгаална. Ард түмэн энэ удаа МАН-д ч ачаа үүрүүлсэн. Гэхдээ албан тушаал, эрх ямба эдэлж ачаа үүрэлц гээгүй. Асуудлыг гацаадаг, хорлож зогсоодог, аливааг сөрдөг сөрөг хүчин бол гэсэнгүй. Ардын нам л юм бол ард түмнийхээ дунд орж эрх баригчдыг хянаж, зөвийг нь дэмжиж ачаа үүрэлц гэв. 1996-2000 оных шигээ биш, Монголын улс төрд сөрөг хүчний шинэ соёл, шинэ стандарт тогтоох ачааг ард түмэн МАН-д үүрүүллээ. Хэрвээ ирэх дөрвөн жилд Монголын ардчиллыг манах, хөгжлийг хөтлөх Чингис хаан нь АН юм бол, Жамух нь МАН байхыг ард түмэн үүрэгдлээ. Харин энэ ачааг МАН-ынхан хэрхэн ухамсарлах, дааж явах нь сонгуулийн ялагдлаа яаж хүлээж авах, учир шалтгаанаа онож олох, дараагийн удирдлагууд хэн байхаас ихээхэн хамаарах юм.

Сургаар бол МАН-ын удирдлагууд ялагдлын шалтгаанаа Н.Энхбаяраас л боллоо гэж байгаа бололтой. 2004 оны сонгуулиар МАН арай олон суудал авсан ч бас л ялагдсан. Сонгуулийн дараа удирдлагууд нь УИХ-ын дарга, сайд болж дэвшээд ялагдлын бурууг намын Хэвлэл, мэдээллийн албаны дарга гэж ганц хүнд үүрүүлээд өнгөрч байв. Энэ удаа ч тэр түүхийг давтаж ялагдлын бурууг бас нэгэн жараахайд үүрүүлээд акулууд нь хариуцлагын гадна үлдэх зодоон МАН-д явж буй бололтой. Намын нэрийг солих санаа анх хэнээс гарсан, Тэрэлжийн тунхагийг хэн зохиосон, тийшээ явахыг хэн санаачилсан, сольсон нэрийг бусдад өгөх хуулийн боломжгүй гэж зөвлөсөн хуульч хэн байв гээд л буруутан тодруулах аяныг бараг л анхан шатны гишүүдээсээ эхэлж байгаа сурагтай. Зарим зөвлөхийн нэрийг оноож бага чулуугаар том чулуу цохиж унагаах улс төр ч явж буй бололтой.

Хэрвээ тийм бол хэлтсийн дарга нь л Соната-7 унаж тансагладаг МАН-ынхан тухалж суудаг Тусгаар тогтнолын ордноосоо цааш харж чадахгүй л байгаа хэрэг. МАН-ын ялагдалд олон л шалтаг шалтгаан бий байх. Тэдгээрээс хамгийн бодитой хэд дээр нь задаргаа хийе.

1.
Хамгийн нэгдүгээрт, МАН-ын ялагдлын бодитой шалтгаан нь Н.Энхбаяр биш, МАН өөрөө. Түрүүлж унаж өвдгөө шалбалсан нь МАН өөрөө болохоос Н.Энхбаяр биш шүү дээ.

2.
Ямар ч шаардлагагүй үед шинэчлэл хийсэн болж харагдахын тулд намын нэр сольсон. МАХН гэдэг дөрвөн үсгийн товчлол бол Монголдоо брэнд нэр байв. Үүн дээр нь өрсөлдөгч АН-ынхан тоглосон. Ерөнхийлөгчийн дэмжлэгийг ч авсан байх. Ингэснээр МАН, АН-д гомдогсдод энэ брэнд шилжсэн. Ус, сироп хоёр найруулж зардаг гудамжны жижиг гарын худалдаачинд дэлхийн брэнд кока кола-ны эрх нэг л өдөр гэнэт шилжсэн тухай Баабарын зүйрлэл МАХН-ын товчлол дээр үнэхээр бодитой бий болсон юм. МАН-аас гарсан Ерөнхийлөгч нар намтайгаа эргэж муудалцдаг байхад АН-аас тодорсон Ерөнхийлөгч намтайгаа нягт хамтарч дэмждэг ялгаа энэ үйл явдал дээр илүү тод харагдсан.

3.
АН-д Ц.Элбэгдорж, Баабар, Н.Алтанхуяг, Х.Баттулга, З.Энхболд, Р.Гончигдорж гээд үзэл санаа тээгчид бий. Тэд бас бодлоготон, хүссэн хүсээгүй намдаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс төрийн лидерүүд юм. АН сонгуульд тэднийхээ толгойг ашигласан, тэднийхээ бодлогыг зүг чигээ болгосон. Гэтэл МАН-д энэ талын хүмүүс байсангүй. С.Батболд, У.Хүрэлсүх, М.Энхболд нар тус тусын фракцынхаа л удирдагч байснаас бус, намын хэмжээний лидер байж чадсангүй. Ганц бодлоготон стратегич С.Баяр нь эмнэлэгт хэвтэж таарсан тул МАН үндсэндээ сонгуульд уураг тархигүй оров. Сонгуулийг хэн нэг гараар удирдаж байгаа нь ч мэдрэгдээгүй. С.Батболд, У.Хүрэлсүх, Я.Содбаатар, Т.Бадамжунай нарын хэн нь сонгуулийн ерөнхий менежер болох нь мэдэгдээгүй. Орон тооны, орон тооны бус арваад нарийн бичгийн дарга, намын дарга болон ерөнхий нарийн бичгийн даргын баахан зөвлөхүүдийн дунд бодлого задарч, хүч нь суларсан.

4.
Хүчтэй, амбийцтай олон фракцын нэгдэл бүхий АН-ыг дөрвөн жилийн турш нэг удирдлага дор зангидаж чадсан нь Н.Алтанхуягийн том гавьяа. ҮЗХ нь хуралдах бүртээ намын даргаа сольчих гээд байдаг гэмтэй, туршлагатай АН-ын удирдлагын энэхүү тогтвортой байдал нь сонгуулийн амжилтад ч эерэгээр нөлөөлсөн. Гэтэл МАН-д эрх мэдэл хуваагдсан. Наанаа намын дарга нь С.Батболд юм шиг мөртлөө цаанаа заримдаа Тусгаар тогтнолын ордондоо хаан нь У.Хүрэлсүх мэт харагддаг байлаа. Намын эрх мэдэл намын дарга С.Батболд ба ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүх, бас хотын бүлэгт хуваагдсан. Намын дарга С.Батболд болон ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүхийг дагаад санаатай санаандгүйгээр тэдний фракц, хүмүүсийнх нь дунд ч зөрчил яван явсаар сонгуульд орсон. С.Батболдынхон нь У.Хүрэлсүхийн хүмүүсээ асуудлыг хүчээр шийддэг, бараг л хүрлийн үеийн боловсролтой, люмпенгүүд гэх. Харин У.Хүрэлсүхийнхэн нь болохоор намын даргын хүмүүсээ Монголынхоо хөрсөн дээр буугаагүй, гаднынхантай хэт сүлбэлдсэн харь хэлтнүүд гэж үзэх. Уг нь бол С.Батболд, У.Хүрэлсүх хоёр гар нийлбэл нийлэхээр, бие биеийнхээ дутууг нөхөж дундуурыг дүүргэхээр л тус тусын онцлог, давуу талтай дарга нар байлаа. Гэвч өтгөн сүү, булгийн ус хоёр нийлж эвлэж аагтай сайхан цай болж чадалгүй яван явсаар сүү нь ч гашиллаа, ус нь ч муудлаа.

5.
Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүхийн болчимгүй мэдэгдэл хасах оноо авчирсан. Тэрээр намын нэр сольсноос болж ялагдвал хариуцлагыг хар толгойгоороо хүлээнэ гэж мэдэгдсэн. Энэ нь түүнд дургүй болон түүнтэй улс төрийн тооцоо, өшөө авалттай олон хүнд улс төр хийх сайхан далим болсон. Одоо жирийн гишүүдээс нь эхлээд энгийн иргэн хүртэл МАН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаас ам асууна. Хар толгойгоороо хариуцна гэсэн яасан гэж. Энэ нь У.Хүрэлсүх гэж хувь хүний хэлсэндээ хүрдэг эсэхийг сорьж байгаа мэт боловч МАН шинэчлэгдэж чадах эсэхийг удирдлагуудынх нь дараагийн нүүдлээс харах гэсэн тандалт юм. У.Хүрэлсүх ерөнхий нарийн бичгийн даргын ажлаа өгсөн нь хэлсэндээ хүрч хариуцлагаа хүлээж байгаа хэрэг огтхон ч биш. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга орон тооны байх МАН-ын дүрмийн заалтыг л хэрэгжүүлж байгаа юм. Харин зарим хүн хариуцлагыг хоёр янзаар хүлээдэг юм. Нэг нь албан тушаалаа өгч, нөгөө нь ачаа үүрч хүлээдэг. У.Хүрэлсүхийн хувьд хоёр дахь замаар нь явж намын дарга болох ёстой гэсэн “бор шувууг” нисгэжээ. Албан тушаал дэвшиж хариуцлага хүлээдэг жишээ Монголын улс төрд, тэр дундаа МАН-д л бий байх. Улстөрч болон өндөр албан тушаалын хүмүүсийн хүлээдэг хамгийн том хариуцлага бол уншигч тантай, надтай адилхан энгийн иргэн болох. Энэ бол дэлхийн жишиг. Хэрвээ У.Хүрэлсүх үнэхээр хэлсэндээ хүрдэг, хариуцлага хүлээнэ гэдгээ зөв ойлгож л байгаа бол албан тушаалаа өгөөд, дээр нь намын дарга болох хүслээ нэг хэсэгтээ орхихоос өөр замгүй. Зориг нь байдаг бол намын жагсаалтаар орж байгаа УИХ-ын гишүүний эрхээсээ ч татгалзаж болно. Урьд өмнө Монголын улс төрд байгаагүй энэ сайн жишиг, шинэ соёлыг улс төрийн эр зоригтой, завсарлаад дахин карьер хөөх настай, доороо хөлтэй, дэргэдээ багтай У.Хүрэлсүх шиг хүмүүс л эхлүүлж мэднэ. Хэрэв ингэж чадвал У.Хүрэлсүх Монголын улс төрд шинэ стандарт тогтооно. Энэ нь түүний хувьд 4-5 жилийн дараа МАН-д өөрөө дарга болон гарч ирэх, намдаа байгаа 1960-аад оныхныг авч гарах хамгийн боломжит хувилбар юм. Мөн намдаа нэр хүнд, дэмжлэг итгэл авчрах том боломж. Гэвч жишиг, заавал биелүүлэх хууль байхгүй болохоор МАН-ын удирдлагууд намын жагсаалтаасаа татгалзаж чадахгүй байх л даа.

6.
МАХН ба Н.Энхбаяр МАН-ын саналаас хуваасан. “Шударга ёс” эвслийн 11 суудлын суурь нь МҮАН бус, МАН-ын саналаас хуваасан МАХН-ын ба Н.Энхбаярын нэр хүнд байлаа. Сая сонгуулиар МАН 28.3, МАХН 20.5 хувийн санал авсан. Хэрвээ МАН, МАХН гэж хоёр хуваагдаагүй байсан бол тус нам ард түмний 50 хувийн саналыг авах байсныг дээрх дүнгээс харж болно. Түүнчлэн олон тойрогт МАН ба МАХН-ын нэр дэвшигчдэд санал хуваагдахгүй байв. Ер нь бол АН-ыг хамгийн олон суудал авахад тус намын нэр хүндээс гадна МАН ба МАХН-ын хагарал дундуур сайн гүйсэн нь нөлөөлсөн. АН “баялуу”-гаа хуваарилахдаа энэхүү бодит үнэнээ мэдэрч шударга хүмүүсээ сонгоход илүүдэхгүй л байх. АН гэсэн хоёр үсэг, ардчилсан үзэл санааны цаана шударга бус бүхэн нуугдах ёсгүй билээ.

7.
Намын нэр сольсон нь нэгэнт яваад өнгөрсөн галт тэрэг, сольсон нэрийг Н.Энхбаярт өгсөн нь МАН-ын хувьд давагдашгүй хүчин зүйл байсан байж болох л юм. Гэхдээ Гитлер төрөөгүй бол дэлхийн хоёрдугаар дайн гарахгүй байсан гэдэг шиг бүгдийг нэгэнт өнгөрсөн нэр солилт руу чихэж болохгүй. Сольсон нэрийг дахин ашиглуулахгүй байх тал дээр шүүхтэй ажиллаагүй, Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, тэр битгий хэл Н.Энхбаяртай ойлголцох оролдлого хийгээгүй, хэт итгэлтэй байсан нь МАН-ын л алдаа. Н.Энхбаяр нар МАХН-ын нэрийг авсны дараа ч МАН-ынхан олон алдаа гаргасан. Тус намынхан Н.Энхбаярт, түүний МАХН-д хэтэрхий дээрэлхүү, эрдэж бярдаж хандсан. Үүнээсээ болж МАН-ын тархи гоожиж эхэлсэн, жирийн гишүүдээ алдаж эхэлсэн. Дөрвөн гишүүн гарч байхад цаана нь 100 залуу элсч байна гэж томорсон. Гэтэл УИХ-ын гишүүний эрэмбэтэй дөрвөн гишүүнийх нь олон түмэнд танигдсан байдал, нутаг орныхон, бусдыг дагуулах чадвар нь албадлагаар зохион байгуулж элсүүлсэн 100 залуугийнхтай харьцуулшгүй үнэ цэнтэйг МАН-ынхан тооцоолоогүй. Ч.Улаан хэд хэдэн Засгийн газарт Шадар болон Сангийн сайдаар ажилласан, 1992 оноос хойш төрийн өндөр алба хашиж яваа хүн. О.Чулуунбат бол улстөрчид дундаа төдийгүй, Монголдоо л хүлээн зөвшөөрөгдсөн сайн банкир. Ц.Даваасүрэн гэхэд төрийн сангийн хар хайрцагны түлхүүрийг олон жил атгасан нэгэн. Д.Тэрбишдагва ч улс төр болон төрийн ажлын алиных нь туршлагатай. Өөрөөр хэлбэл, УИХ-ын эдгээр дөрвөн гишүүн тойрог, албан тушаалын шантааж хийсэн байж болох ч, тэд далай эрэг рүүгээ түрсэн хог арай ч байгаагүй юм.

8.
Увс, Говьсүмбэр, Орхон зэрэг аймгийн Засаг дарга нарын паян, хууль шүүхийн асуудал нийгмийн мэдээлэлтэй хэсэг буюу хотынхны сонголтод нэрмээс болсон.

9.
АН засгаас гарсны дараахь томилгоо олон хүнд таалагдаагүй. Нөгөө боловсон хүчин ихтэй, хахаж цацдаг гээд байдаг МАН-ынхан С.Баярцогт, Х.Баттулга, Лу.Болд нараас илүү гардаггүй юмаа гэхэд тэдэнтэй дүйх хэмжээний хүмүүсийг сайдаар томилж чадаагүй. Дэд сайдын томилгоо бол жинхэнэ хошин шог болсон. Зарим яамныхан дэд сайдаа амьд АТМ, салхи Дамбий гэж нэрлэж байлаа шүү дээ. Оноогүй эдгээр томилгоо нь олон хүний тэвчээрийг бараад зогсохгүй, тэдэнд тухайн салбарынхныг басамжилсан мэт харагдсан.

10.
Нэр дэвшүүлэлт, сонгуулийн сурталчилгааны алдаа ч олон байв. Судалгаандаа итгээгүй, нэг бол судалгаагаа тайлж уншиж чадаагүй. Үнэхээр л хөдөөний нам юм шиг хот, аймгийн төв, гадаадад сощиал медиа, твиттер, фэйсбүүкийг огт ашиглаагүй. Гэтэл эдгээр цахим сурталчилгаа нь Сонгуулийн хуулийн хориглолт, хязгаарлалтад огт ороогүй маш том орон зай боломж байв. Олонхи болж ялъя л гэж бодсон бол нэг суудлын үнэ цэнийг МАН мэдрээгүй, тоогоогүй. МАН-ын удирдлагууд хэд хэдэн мандатыг шууд бэлэглэсэн. Жишээ нь, Засаг дарга Г.Нямдавааг биш, Адьшааг дэвшүүлсэн бол Ховдод МАН багаараа ялах байв. Дорнодод угаасаа рейтинг өндөртэй Болорчулууныг дэвшүүлээд Н.Номтойбаярыг хотын захын аль нэг дүүрэг, жишээ нь Сонгинохайрханд нэр дэвшүүлсэн бол энэ аймаг хоёулаа МАН-ынх болох байв. Алаагүй баавгайн арьсыг хуваана гэдэг шиг ялаагүй байж ерөнхий нарийн бичгийн дарга болгоно гэж нөөцөлж байхаар Байгаль орчны сайд Д.Цогтбаатарыг Дундговьд юм уу хотод нэр дэвшүүлсэн бол тэрээр нэг суудал авах л байв. Сү.Батболд Сүхбаатар дүүрэгтээ дэвшсэн бол найдвартай нэг суудал. Намын нэрний ард нуугдаж байхаар Ж.Энхбаяр, Н.Энхболд нар хотын аль нэгэн дүүрэгт нэр дэвшсэн байхад тэдний дайны улстөрчдийг хууль тогтоохоор илгээх хэмжээний ухаан сонгогчдод байсан гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

Энэ мэтээр хөөвөл унасан бөхөд шалтаг мундахгүй, алдсан хүн арван тамтай гэгчээр олон шалтгаан тоочиж болно. Харин “топ -10” гэж болохоор эдгээр шалтгаанууд бол өнгөрсөн борооны хойноос цув нөмрөөд хэрэггүй гэж хаяж болохгүй, МАН-ын дараагийн удирдлагуудыг гаргаж ирэхэд заавал тооцож үзэх ёстой бодит нөхцөл байдал. Онож дүгнэж, алдаагаа зөв уншиж чадаж байж хариуцлагаа ч, зөв хүнээ ч олж тооцно. МАН Хэвлэлийн албаны дарга юм уу, нэг зөвлөх дээр бүх хариуцлагаа тохдог болтлоо жижигрээгүй л бол ялагдлын шалтгаанаа удирдлагын төвшиндөө ярих ёстой. Тэгж байж дараагийн удирдлагын тухай ярих боломж бүрдэнэ. Харин МАН-ын дараагийн удирдлага хамгийн гол нь гар нийлдэг, нэр цэвэр, улс төрд хүлээн зөвшөөрөгдөж танигдсан, цөөнхийн байр суурин дээр байгаа энэ үед асуудлыг бярддаг биш, зөвшилцөж чаддаг хүн байх ёстой. Ирж яваа цаг учраас цаашид сонгогчид улам л залжуужна. Тэд мэдээж ардчиллыг дэмжинэ. Иймд ардчиллын фонон дээр АН-тай өрсөлдөхийн тулд намаа шинэчлэх, дотоод ардчиллаа нээлттэй болгож чадах тийм удирдлага хэрэгтэй. Хоёр хагарсан намыг нэгтгэж чаддаггүй юмаа гэхэд буурь буурин дээр нь бэхжүүлж дахин хүчирхэгжүүлэхэд хүссэн хүсээгүй Н.Энхбаяртай ойлголцох, зөвшилцөх хэрэгтэй болно. Тийм учраас МАХН-тай ойлголцох чадвартай, Н.Энхбаяртай хэл амаа ололцох нүүртэй нэгэн байх зайлшгүй шаардлага МАН-ын шинэ удирдлагын бас нэгэн чухал шалгуур байх болно.

МАН-ын ялагдлын топ-10 шалтгаан

Сэтгэгдэл (0)